دارد، عالم به تمام افعال خود نيز هست». سپس مى‌گويد: «در اين برهان سرّ و رمزى قابل تأمّل وجود دارد كه صرفا براى كسى كه اهل ذوق و تألّه است ظاهر مى‌گردد.»

خفرى برهان سوم را با توجّه به تقرير شارح (- قوشچى) چنين بيان مى‌كند: اين برهان بنا به تقرير شارح، بر شمول علم بارى به جميع موجودات اعمّ از كلّى و جزئى دلالت مى‌كند، البته بعد از ضميمه كردن دليل ديگرى كه بر علم بارى دلالت دارد. بنابراين، ممكن است اين عبارت مصنّف كه مى‌گويد: «و الأخير عام» بر دليل اخير حمل شود كه دلالت بر عموم علم بارى دارد، لكن بايد توجّه داشت كه اين گونه حمل كردن به صرف تبادر است و لذا ممكن است اين قول را بر دو دليل ديگرى حمل كنيم كه دلالت بر اصل علم و عام بودن آن دارد.

دليل أوّل‌ اين است كه گفته شود: چون واجب تعالى مبدأ جميع موجوداتى است كه بدون شكّ بعضى از آنها موجوداتى هستند كه عالم به ذوات خودند، ضرورتا واجب تعالى عالم به ذات خود است. به جهت آنكه فاعل و مؤثّر اشرف و اكمل از اثر خود است و از آنجا كه واجب تعالى علم به ذات خود دارد و مبدأ جميع موجودات است، عالم به جميع موجودات اعم از معقول و محسوس، كلّى و جزئى است.

ممكن است به واسطه اين دليل، سه چيز إثبات گردد:

١. إثبات علم به طور مطلق‌

٢. إثبات علم بارى به ذات خود

٣. إثبات علم بارى به جميع موجودات‌

دليل دوم‌ اين است كه گفته شود: چون كه واجب تعالى مبدأ جميع موجوداتى است كه از جمله آن موجودات صور علميّه است، لذا واجب تعالى مبدأ فيضان علوم بر علماست و او فيّاض العلوم و الهام‌كننده آن است. پس او ضرورتا عالم به ذات خود مى‌باشد.