مقصود از علم اجمالى آن علمى است كه عين ذات بارى تعالى است و اين علم به اعتبار ذات بارى به حيثى است كه منشأ انكشاف جميع موجودات مى‌گردد و مقصود از علم تفصيلى همان چيزى است كه حقّ تعالى آن را در عالم خارج ايجاد كرده و اين علم داراى مدارك و مراتب چهارگانه‌اى است كه ما به طور خلاصه به هريك از اين مراتب اشاره مى‌كنيم:

مرتبه أوّل: مرتبه‌اى است كه در شريعت از آن به قلم و نور و عقل تعبير مى‌شود و به عقل كل در نزد صوفيه و به عقول در نزد حكما مشهور است. پس قلمى كه أوّل مخلوقات است، با آنچه در او نهفته شده، بذاته در نزد واجب تعالى حاضر است.

پس «قلم» علم تفصيلى است نسبت به علم اجمالى كه عين ذات حقّ تعالى است و علم اجمالى نسبت به ساير مراتبى كه بعد از اين مرتبه واقع شده‌اند.

مرتبه دوم: مرتبه‌اى است كه در شريعت از آن به لوح محفوظ تعبير شده و به نفس كل در نزد صوفيه و به نفوس فلكيه مجرّد نزد حكما مصطلح است. مرتبه لوح محفوظ با آنچه كه از صور كلّيات در آن نقش بسته، بذاته در نزد واجب الوجود حاضر است. پس لوح محفوظ علم تفصيلى است نسبت به دو مرتبه‌اى كه فوق او قرار دارد.

مرتبه سوم: كتاب محو و إثبات است و آن مرتبه عبارت است از قواى جسمانيه‌اى كه در آن، صور جزئيه مادّيات نقش بسته است و آن صور، نفوس منطبعه در اجسام علوى و سفلى است. پس اين قوا با آن نقوشى كه در آن منطبع است، به تمام ذات در نزد واجب تعالى حضور دارد.

مرتبه چهارم: مرتبه موجودات خارجى است كه از اجرام علوى و سفلى و احوال آنها تشكيل يافته است. پس اين موجودات با ذواتشان در نزد واجب الوجود، در