زمین ، غیر مستقل بوده‌اند . . . این موارد که بعنوان نمونه ذکر شدند و بسیاری موارد دیگر ، شکلهای مختلفی از عدم استقلال و وابستگی افرادند [١] .
همانطور که درباره یک فرد مسئله استقلال و عدم استقلال مطرح است ، درباره جامعه و کشور نیز به طریق اولی چنین مسئله‌ای مطرح است در زمان ما در میان افراد ، مسئله بردگی ، مسئله ارباب و رعیتی و . . . دیگر به شکل‌ قدیم مطرح نیست اما در سطح کشورها ، روابط آقائی و بندگی به شدت رواج‌ دارد نگاهی به نقشه سیاسی

&gt خوانده میشود ، تفاوتهائی داشته است حالتی که در مغرب برای رعایا وجود داشته ، چیزی ما بین آزادی و بردگی بوده است باین معنی که کشاورز ، برده مالک نبوده اما در عین حال از زمین نیز نمیتوانست جدا باشد اما در مشرق زمین حال بدین منوال نبود در همین ایران خودمان ، رعایائی که در یک‌ مزرعه کشاورزی میکردند آزاد بودند که در آنجا بمانند ، یا آنکه بجای‌ دیگری بروند اگر رعیت از اربابش راضی بود ، سال دیگر هم نزد او می‌ماند ، چند سال دیگر هم می‌ماند ، ولی اگر احساس می‌کرد ارباب ارباب خوبی‌ نیست و میشنید که در جای دیگر ارباب خوشرفتاری هست ، دیگر هیچ کس‌ نمیتوانست جلو او را بگیرد ، او آزاد بود که برود و میرفت و این ارباب‌ بود که بعدا مجبور میشد که رضایت رعیت دیگری را جلب کند و او را به‌ استخدام خود درآورد در مغرب زمین کشاورز محکوم بود که همراه خانواده اش‌ تا ابد در همانجائی که بدنیا آمده و کار کرده ، بماند اگر احیانا می‌خواست به جای دیگر برود جلو او را میگرفتند و بر فرض اگر مخفیانه هم‌ میرفت و از مالک دیگری تقاضای کار می‌کرد طبق قوانین مالک حق نداشت او را بپذیرد و میباید او را به ارباب قبلیش تحویل دهد عدم استقلال این‌ رعایا آنقدر زیاد بود که اگر فی‌المثل زمین و مزرعه‌ای خرید و فروش میشد آنها نیز همراه زمین ، فروخته میشدند . [١] البته ، گاهی فردی جزء یک جمع و گروه است در آنصورت در کارهای‌ مربوط به خودش استقلال دارد اما در کارهای مربوط به جمع به حکم آنکه‌ قانون واحدی بر جمع حکمفرمائی می‌کند ، نمی‌تواند به تنهائی تصمیم بگیرد اما این حالت ، غیر از موارد عدم استقلال است که به آنها اشاره کردیم .