که با تعصب توأم است و تعصب نوعی بیماری و ضد معنویت و ضد سلامت روح‌ و روان است قادر به ایجاد معنویت نیست پس باید دنیای ساخت توأم با معنویت اما منهای مذهب و این نظر ، همان اومانیسمی است که جهان امروز در جستجوی آن است این گروه میپندارند همین قدر که شعاری عمومی و انسانی‌ شد و گرایشی به اصطلاح به اومانیسم داشت ، برای ایجاد معنویت کافی است‌ حال آنکه ایجاد فضای معنوی ، جز با تفسیری معنوی و روحانی از کل جهان‌ میسر نیست معنویت و انسانیت صرفا یک امر منفی نیست [١] تجربه نشان‌ داده که شعارهای اومانیستی تا کجا تو خالی از آب در آمده است ، گرایش‌ اسرائیلی ژان پل سارتر - این منادی اومانیسم در عصر ما - شاهد خوبی بر این مدعاست .
گروه دیگری از پیروان این مکاتب تلفیقی ، به جنبه های انسانی و اخلاقی‌ عرفان گرایش پیدا کرده اند و میخواهند برای ایجاد کادر معنوی از عرفان‌ مذاهب و بخصوص عرفان اسلامی استفاده بکنند ، یعنی معنویتی در حدود مسائل‌ و توصیه های اخلاقی را از مذهب اخذ کنند ، بدون آنکه جهان بینی و محتوای‌ ایدئولوژیک آنرا مورد استفاده قرار دهند اما باید توجه داشت اگر چنین‌ معنویتی بوسیله مذهب دیگری قابل پیاده شدن باشد برای اسلام قابل پیاده‌ شدن نیست این به معنای مثله کردن اسلام است به معنی بریدن اعضای رئیسه‌ اسلام و در واقع ذبح آنست اسلامی که حیات نداشته باشد و در همه شئون‌ زندگی حضور آن احساس نشود این اسلام ، دیگر اسلام نیست .
و اما در پاسخ سؤالی که در ابتدا مطرح کردید بذکر

[١] رجوع شود به مقاله پنجم همین مجموعه ، بحث معنویت در انقلاب‌ اسلامی .