تسلط یک گیاه بر محیط ، از تسلط یک جماد بیشتر است و تسلط حیوان‌ بیشتر از گیاه و انسان ، بیشتر از حیوان در میان انسانها نیز تسلط انسانهای حق جو و حق طلب و به آرمان رسیده بیشتر از انسانهای عادی است. دکتر سروش : آیا عقیده و ایدئولوژی انسان به آرمان رسیده ، ضرورتا از روابط اجتماعی برنمی‌خیزد که معلول مستقیم آن باشد ؟ استاد مطهری : نه ، اینطور نیست که معلول صد در صد آن روابط باشد انسان معیارهائی دارد که آن معیارها ، ایدئولوژی او را مشخص میکنند که‌ البته این بحث جداگانه ایست و بسیار به درازا میکشد این همان مسئله‌ ایست که در قرآن بعنوان فی سبیل الله مطرح می‌شود . « قد کان لکم آیة فی فئتین التقتا ، فئة تقاتل فی سبیل الله و اخری‌ کافرش »( آیه ١٣ - آل عمران ) در راه خدا ، یعنی در راه آرمان ، در راه ایمان انسان وابسته به عقیده‌ و وابسته به ایدئولوژی ، قهرا از قید جبرهای محیط آزاد است انسان وابسته‌ به ایمان ، وارسته از محیط است جبر محیط اجتماعی و جبر محیط درونی یعنی‌ حیوانیت و یا به تعبیر مذهب ، هوای نفس بر او مسلط نیست این چنین‌ انسانی در مقابل انسان حیوان صفت ، سر در آخور منفعت طلب ، جاه طلب و مغرور ، صف جداگانه ای تشکیل میدهد به این ترتیب است که دو قطبی بودن‌ ذاتی انسان ، منجر به دو قطبی بودن جامعه هم می‌شود این دو قطب ، انسانهای به کمال رسیده و انسانهای در حیوانیت فرو رفته هستند . جنگ حق و باطل همواره در میان این دو گروه رخ میدهد تکامل تاریخ ، بسوی وابستگی عقیده و آرمان و ایدئولوژی و وارستگی از محیطهای بیرونی و درونی و طبیعی و اجتماعی و همه