محیط است . علیهذا انسان متکامل ، یعنی انسان وارسته از محیط بیرونی و درونی - حیوانیت به منزله محیط درونی انسانیت است ، زیرا انسانیت از بطن حیوانیت سر در میاورد - وابسته به خود ، ایستاده بخود ، یعنی وابسته‌ به عقیده و ایمان و آرمان واندیشه خود میگردد . روانشناسی انسان بر جامعه شناسی او تقدم دارد انسان مانند نوار خالی و یا ماده خام نیست که نسبتش بهر شکل و هر صورتی که عوامل مکانیکی خارجی‌ به او بدهد علی السویه باشد انسان مانند نهال و بذر است حرکتش به سوی‌ کمال و استقلال انسانی ، دینامیکی است نه مکانیکی تکامل ، لازمه ذات‌ اجزاء طبیعت و از آن جمله انسان و تاریخ انسان است طبیعت تاریخ ، نه‌ یک طبیعت مادی محض بلکه طبیعتی مزدوج است و طبیعت انسان نیز چنین‌ است ، تاریخ یک حیوان اقتصادی نیست و نیز انسان هم در عین حال این دو طبیعتی و دو کششی و دو جاذبه‌ای بودن انسان با این امر که لازمه ذات‌ طبیعت ، کشش به سوی کمال است منافات ندارد . به این ترتیب انقلابها صرفا خصلت اجتماعی محض نخواهند داشت بلکه‌ ریشه در سرشت انسانها دارند نبرد درونی انسان که به کمال یافتگی و استقلال برخی عناصر منتهی میشود ، سبب میگردد که میان انسانهای به ایمان‌ و آرمان و عقیده رسیده ، و انسانهای منحط حیوان صفت ، تضاد و مبارزه و درگیری پیدا شود و این نبرد است که در قرآن به نبرد میان حق و باطل‌ تعبیر شده است . پس علاوه بر نبردهای مادی و طبقاتی و نبردهای جاه طلبانه و صد در صد سیاسی یک سلسله نبردهای دیگر نیز وجود داشته و دارد که در آن از یک سو پایگاه اعتقادی و انگیزه زلال انسانی و جهتگیری آرمانی و محرک خیر عمومی‌ و هماهنگی با نظام متکامل