پاورقیهای جلد پنجم اصول فلسفه و روش رئالیسم ، آنجا که در آغاز مقاله‌ درباره فطرت خداجویی بحث کرده ایم ، گفته ایم که گاهی سر گرمی به اشباع‌ یک غریزه موجب عقب راندن غریزه دیگر میگردد علیهذا هیچ دور نیست و عجیب نیست که دنیای پیش رفته از لحاظ علم و تکنولوژی و دنیای برخوردار از زینتها و شیرینیهای ماده و طبیعت ، عینا دنیای انحطاط اخلاقی و سقوط ارزشهای روانی باشد و همان سقوط روانی موجب سقوط کلی گردد . خامسا دو قطبی بودن انسان بعلاوه آزاد بودن و در نتیجه متفاوت بودن سطح‌ انسانیت انسانها منجر به دو قطبی شدن جامعه میشود یک قطب به ایمان و عقیده و اخلاق رسیده ، و یک قطب منحط حیوان صفت سر در آخور قطب به‌ ایمان و عقیده رسیده است که جامعه را به سوی کمال واقعی انسانیت هدایت‌ میکند . سادسا تکامل مساوی است با استقلال و تسلط بر محیط یعنی ، به خود وابستگی و به خود ایستادگی . سابعا حرکت تکاملی تاریخ به سوی حق و وابستگی به عقیده و ایمان و آرمان و وارستگی از تسلط طبیعت خارجی و عوامل اجتماعی و عوامل نفسانی‌ است در واقع آنچه را که تا اینجا در مورد بینش نوع دوم گفتیم میتوان‌ بطور خلاصه چنین بیان کرد . اولا انسان بالذات کمال جو و پیشرو است . ثانیا ارزشهای انسانی همه اصیل و ریشه در سرشت انسان دارند و همین‌ ارزشها عامل اصلی حرکات تاریخ به شمار میروند . انسان از نظر فردی و در نبردی دائم میان دو قطب در درون خود است ، قطب انسانیت و قطب حیوانیت ، و حرکت انسان بتدریج بسوی کمال انسانی‌ است در محل خود ثابت شده است که لازمه تکامل ، استقلال از محیط بیرونی و مستلزم تاثیر بیشتر بر روی