آفریده و با اراده‌ای دیگر به آنها نظام داده است تا فرض شود اگر اراده‌ به نظام برداشته شود ، اراده به اصل آفرینش آنها باقی بماند . چون وجود موجودات و مرتبه وجود آنها یکی است ، اراده وجود آنها عین اراده نظام ، و اراده نظام عین اراده وجود آنها است .
از اینرو اراده باری تعالی به وجود هر شی‌ء ، تنها از راه اراده وجود سبب آن چیز صورت می‌گیرد ، و اراده وجود آن سبب ، از راه اراده وجود سبب صورت می‌گیرد ، و جز این ، محال است . موجودات در نظام طولی منتهی‌ می‌شوند به سببی که مستقیما اراده حق به او تعلق گرفته است ، اراده حق‌ وجود او را ، عین اراده وجود همه اشیاء و همه نظامات است . « و ما امرنا الا واحدش »[١] .
علیهذا درباره باری تعالی نیز در عین لا یتناهی بودن قدرت و اراده ، و در عین اینکه او مقهور نظامی که خود آفریده نیست ، هم حکمت صدق می‌کند و هم مصلحت . معنی حکمت باری تعالی این است که اشیاء را به غایات و کمالات وجودی شأن می‌رساند . ولی معنی حکمت در فعل بشر این است که کاری‌ را برای رسیدن خودش به غایت و کمالی انجام می‌دهد .
چون وجود مسبب و انتساب و ارتباطش با سبب خودش یکی است و دو چیز نیست تا فرض تفکیک در آن بشود ، پس اراده باری تعالی او را ، عبارت‌ است از اراده ارتباط او با سبب خاص خودش ، و اراده آن سبب نیز مساوی‌ است با اراده ارتباط آن با سبب خاص خودش ، تا می‌رسد به سببی که اراده‌ آن سبب ، مساوی است با ارتباط با ذات حق ، و اراده حق او را ، مساوی‌ است با اراده همه اشیاء و همه روابط و همه نظامات .

خاطره‌ای خوش و جاوید

یادم هست ، در زمانی که در قم تحصیل می‌کردم ، یک روز خودم و تحصیلاتم‌ و راهی را که در زندگی انتخاب کرده‌ام ارزیابی می‌کردم ، با خود اندیشیدم‌ که آیا اگر بجای این تحصیلات ، رشته‌ای از تحصیلات جدید را پیش می‌گرفتم‌ بهتر بود یا نه ؟ طبعا با روحیه ای که داشتم و ارزشی که برای ایمان و معارف معنوی قائل بودم اولین چیزی که به ذهنم رسید این بود که در آن‌ صورت وضع روحی و معنوی من چه می‌شد ؟

[١] قمر / . ٥٠