اندیشه نیز مانند ماده تحت تأثیر قانون حرکت و تضاد و غیره است .
قوانین حرکت و تضاد و تأثیر متقابل ، تا آنجا که به طبیعت مربوط است‌ صحیح است و اصولی فلسفی است ، و اما آنجا که می‌خواهند معرفت و شناخت‌ را تابع این قوانین قرار دهند و از آن جهت است که آن را منطق می‌خوانند غیر قابل قبول است ، و اکنون فرصت بحث در آنها نیست [١] .

خلاصه - نتیجه کلی

بحث ما درباره " شرور از نظر عدل الهی " در اینجا به پایان می‌رسد .
مسأله مرگ را به ملاحظه‌ای خاص ، در بخش جداگانه‌ای متعرض می‌شویم .
اینجا لازم می‌دانیم خلاصه و اصول کلی را که تا اینجا گفته شد علاوه بر آنچه‌ در پایان بخش ٤ گفته شد ، برای یادآوری بازگو نماییم : . ١ صفت حکمت ، یعنی حکیم بودن ، درباره خداوند و درباره انسان به دو گونه صادق است . حکیم بودن انسان به معنی این است که در هر کاری غایتی‌ معقول دارد و در کارهای خود عالی‌ترین و فاضل ترین هدفها را ، و بهترین‌ وسیله‌ها را برای رسیدن به آن هدفها انتخاب می‌کند . اما خداوند ، غنی علی‌ الاطلاق است ، غایتی را جستجو نمی‌کند ، کمالی فرض نمی‌شود که او فاقد باشد تا بخواهد آن را جستجو کند ، حکیم بودن او به معنی این است که موجودات‌ را به کمالات لایقشان تا هر حدی که برای آنها ممکن باشد می‌رساند ، کار او ایجاد است که به کمال وجود رساندن است و یا تدبیر و تکمیل و سوق دادن‌ اشیاء به سوی کمالات ثانویه آنهاست که نوعی دیگر از رساندن اشیاء به‌ کمالات آنهاست .
بعضی از پرسشها و ایرادها و اشکالها از قیاس گرفتن غلط حکیم بودن‌ خداوند به حکیم بودن انسان پیدا می‌شود . غالبا آنگاه که پرسش می‌شود فلان‌ چیز چرا به وجود آمده است ؟ پرسش کننده در ذهن خود مسأله را اینچنین‌ طرح کرده که خداوند چه هدفی از این کار داشته است ؟ غافل از اینکه اگر ما برای خدا ، آنچنان که برای انسان ، هدف قائل هستیم ، هدف قائل بشویم‌ ، معنیش این است که خداوند نیز مانند انسان در کارهای خود کمبودهای خود را جبران می‌کند ، و به خود تکامل می‌بخشد .

[١] رجوع شود به جلد اول و دوم و چهارم " اصول فلسفه و روش رئالیسم‌ " و به رساله " قیام و انقلاب مهدی ( ع ) از دیدگاه فلسفه تاریخ " تألیف مرتضی مطهری .