بحثهای کلامی اسلامی هر چند به نتیجه نهائی نرسید ولی این مباحث کمک و مدد فراوانی کرد به حکما و فلاسفه اسلامی در مسائل الهیات . یکی از جهاتی‌ که فلسفه اسلامی در مسائل " الهیات بالمعنی الاخص " سرزمینهای جدیدی‌ فتح کرد و فاصله‌اش با فلسفه یونانی و اسکندرانی زیاد شد مایه‌هایی است‌ که از کلام اسلامی گرفت . متکلمین ، این حق را به گردن فلاسفه دارند که‌ افقهای نوی گشودند و مسائل ویژه‌ای طرح کردند اگر چه خود از عهده حل آنها برنیامدند . متکلمین علاوه بر اینکه با طرح یک سلسله مسائل ، راه را برای فلاسفه باز کردند ، از راه دیگر نیز خدمت بسزائی کردند ، و آن اینکه چون در مقابل‌ اندیشه یونانی تسلیم نبودند ، به مقام معارضه بر می‌آمدند و به چهره‌ فلسفه و فلاسفه ناخن می‌زدند ، در رد فلسفه و فلاسفه کتاب می‌نوشتند و آراء آنها را نقض و رد می‌کردند . باب تشکیک و تردید در اندیشه‌های فلسفی را آنها باز کردند . تصادم و اصطکاک آراء و عقاید متکلمان با آراء فلاسفه ، و تلاشهای سخت فلاسفه برای خروج از بن‌بستها ، تحرک خاصی در الهیات فلسفه‌ اسلامی بوجود آورد . در تلاشهای سخت است که برقهایی می‌جهد و سرزمینهای‌ تازه‌ای کشف می‌شود .

مکتب عقلی شیعی

در این میان مکتب کلامی و فلسفی شیعی جالب توجه است . مکتب معتزله و اشاعره که از آنها سخن گفتیم هر دو مربوط است به جهان تسنن . شیعه‌ همچنانکه در فروع احکام ، استقلال داشت ، در اصول و مسائل کلامی فلسفی و به اصطلاح در " معارف اسلامی " نیز کاملا مستقل بود . در مکتب کلامی و فلسفی شیعی ، مسائل عدل و توحید ، مطرح و عمیق ترین‌ نظریات ابراز گردید . در چهار مسأله معروف ، یعنی عدل و عقل و استطاعت‌ و حکمت ، جانب معتزله حمایت شد و به همین جهت شیعه جزء " عدلیه " به شمار آمد . ولی در مکتب شیعه ، مفهوم هر یک از این چهار تا با آنچه‌ معتزله به آن معتقد بودند تفاوتهایی داشت . مثلا در مکتب شیعی هرگز " اختیار " به صورت " تفویض " و واگذاری که نوعی سلب اختیار از ذات‌ حق و نوعی استقلال در فاعلیت و نوعی خداگونگی برای انسان