خداوند یک نتیجه می‌دهد . علیهذا عدل الهی ایجاب می‌کند که هیچگونه‌ تبعیض و تفاوتی در میان مخلوقات در کار نباشد . و حال آنکه انواع‌ تفاوتها هست ، هر چه هست تفاوت و تنوع و اختلاف سطح است . پاسخ این است که مفهوم حق و استحقاق در باره اشیاء نسبت به خداوند عبارت است از نیاز و امکان وجود یا کمال وجود . هر موجودی که امکان‌ وجود یا امکان نوعی از کمال وجود داشته باشد ، خداوند متعال به حکم آنکه‌ تام الفاعلیة و واجب الفیاضیة است ، افاضه وجود یا کمال وجود می‌نماید . عدل خداوند همچنانکه از صدر المتألهین نقل کردیم عبارت است از فیض عام‌ و بخشش گسترده در مورد همه موجوداتی که امکان هستی یا کمال در هستی‌ دارند بدون هیچ گونه امساک یا تبعیض . اما اینکه ریشه اصلی تفاوت امکانات و استحقاقها در کجاست ؟ چگونه‌ است که با اینکه فیض باری تعالی عام و لا یتناهی است ، اشیاء در ذات‌ خود از نظر قابلیت و امکان و استحقاق متفاوت می‌شوند ، مطلبی است که به‌ حول و قوه الهی ضمن پاسخ به ایرادها و اشکالها تشریح خواهد شد .

ایرادها و اشکالها

اکنون ببینیم پرسشهایی که در این زمینه مطرح می‌شود مجموعا چه پرسشهایی‌ است ؟ اولین پرسشی که در این زمینه هست این است که چرا در جهان ، تبعیض و تفاوت وجود دارد ؟ چرا یکی سفید است و دیگری سیاه ، یکی زشت است و دیگری زیبا ، یکی سالم است و دیگری علیل ؟ بلکه چرا یکی انسان است و دیگری گوسفند یا کرم خاکی ؟ یکی جماد است و دیگری نبات ؟ یکی شیطان‌ است و دیگری فرشته ؟ چرا همه مانند هم نیستند ؟ چرا همه سفید و یا همه‌ سیاه نیستند ؟ چرا همه زیبا و یا همه زشت نیستند ؟ و اگر بنا است‌ تفاوتی در کار باشد چرا آنکه سفید است سیاه نشد و آنکه سیاه است سفید نشد ؟ چرا آنکه زشت است زیبا نشد و آنکه زیبا است زشت نشد ؟ پرسش دیگر در مورد فناها و نیستیها است : چرا اشیاء ، موجود می‌شوند و سپس معدوم می‌گردند ؟ چرا مرگ ، مقرر شده است ؟ چرا انسان بدنیا می‌آید و پس از آنکه لذت حیات را چشید و آرزوی جاوید ماندن در او زنده شد به‌ دیار نیستی فرستاده می‌شود ؟ رابطه این پرسش با مسأله عدل و ظلم از این راه است که گفته می‌شود : عدم