است ، و چون وجود خداوند و عدل خداوند از آن راهها بر آنها مسلم شده‌ است ، اجمالا به عدل الهی در جریان خلقت ، ایمان و اعتقاد پیدا می‌کنند ، هر چند نتوانند تفصیلا از عهده تحلیل مسائل برآیند . ولی این راه برای این‌ دسته راه منحصر است ، و چون راه منحصر است اگر در متن خلقت با مسائلی‌ مواجه گردند که توجیه آن از نظر عدل و ظلم و نظام احسن ، مشکل باشد ، اساس ایمان و اندیشه‌شان درباره خداوند ، متزلزل می‌گردد . آنها خداوند را تنها در آئینه مخلوقات مشاهده می‌کنند . بدیهی است که اگر این آئینه در ارائه عدل الهی اندکی تیره باشد و یا ضد آن را ارائه دهد که از اساس‌ متزلزل است . از نظر این دسته تا معمای عدل و ظلم حل نگردد ، نمی‌توان درباره وجود خداوند نظر قاطع داد ، زیرا اشکالات مربوط به عدل الهی ، دلیل وجود خداوند را ، یعنی کمال و تمامیت نظام خلقت را مخدوش می‌سازد . علامه حلی در شرح " تجرید " آنجا که در باره علم باری بحث می‌کند ، تصریح می‌کند که اگر اشکالات شرور و نواقص خلقت حل نشود نقضی بر علم و حکمت باری تلقی می‌گردد .

عدل چیست ؟

اولین مسأله‌ای که باید روشن شود این است که عدل چیست ؟ ظلم چیست ؟ تا مفهوم اصلی و دقیق عدل روشن نشود هر کوششی بیهوده است و از اشتباهات‌ مصون نخواهیم ماند . مجموعا چهار معنی و یا چهار مورد استعمال برای این‌ کلمه هست :

الف . موزون بودن :

اگر مجموعه‌ای را در نظر بگیریم که در آن ، اجزاء و ابعاض مختلفی بکار رفته است و هدف خاصی از آن منظور است ، باید شرائط معینی در آن از حیث مقدار لازم هر جزء و از لحاظ کیفیت ارتباط اجزاء با یکدیگر رعایت‌ شود ، و تنها در این صورت است که آن مجموعه می‌تواند باقی بماند و اثر مطلوب خود را بدهد و نقش منظور را ایفا نماید . مثلا یک اجتماع اگر بخواهد باقی و برقرار بماند باید متعادل باشد ، یعنی هر چیزی در آن به‌ قدر لازم ( نه به قدر مساوی ) وجود داشته باشد . یک اجتماع متعادل ، به‌ کارهای فراوان اقتصادی ، سیاسی ، فرهنگی ، قضائی ، تربیتی احتیاج دارد و این کارها باید میان افراد تقسیم می‌شود و برای هر کدام از آن کارها به آن‌ اندازه که لازم و ضروری است افراد گماشته شوند . از جهت تعادل اجتماعی ، آنچه ضروری است این است که میزان احتیاجات در نظر گرفته شود و متناسب‌ با آن