ایران و تبعه غیر ایران نمی‌گذارد . اگر ایرانی و افغانی از لحاظ شرایط مزاجی و محیطی و سایر شرایط طبیعی متساوی باشند محال است که میکروب‌ بیماری ، تبعیضی قائل شود و بگوید چون افغانی ، تبعه ایران نیست من با او کاری ندارم . اینجا حساب خلقت و طبیعت است نه حساب اجتماع و قراردادهای اجتماعی ، حساب ، حساب تکوین است نه حساب تقنین و تشریع . مقررات الهی از نظر پاداش و کیفر ، و سعادت و شقاوت افراد ، تابع‌ شرایط واقعی و تکوینی است . چنین نیست که اگر کسی مدعی شود که چون من‌ نامم در دفتر اسلام ثبت شده است و اسما مسلمانم پس باید امتیاز داشته‌ باشم ، از او پذیرفته گردد . اشتباه نشود ، سخن در مسائل مربوط به پاداش و کیفر ، و سعادت و شقاوت ، و در رفتار خداوند با بندگان است ، سخن در قوانین موضوعه اسلام‌ در زندگی اجتماعی مسلمین نیست . شک ندارد که مقررات موضوعه اسلامی مانند همه قوانین موضوعه جهان یک‌ سلسله قوانین قراردادی است و یک سلسله شرایط قراردادی در آنها ملحوظ شده است و افراد بشر در این قوانین که مربوط به زندگی دنیوی آنها است‌ الزاما باید از یک سلسله شرایط قراردادی پیروی کنند . ولی فعل خداوند و جریان مشیت الهی در نظام تکوین و از آنجمله سعادت‌ بخشیدن و به شقاوت کشیدن افراد ، و پاداش و کیفر دادن به آنها تابع‌