وحی الهی می‌خواست . آنجا که تکلیف یک حادثه در قرآن بطور صریح بیان‌ شده است و یا سنت قطعی در میان است و یا دسترسی به شخص رسول خدا و یا ائمه معصومین ( از نظر شیعه ) ممکن بود تکلیف روشن بود . اما آنجا که‌ آیه صریح یا سنت قطعی وجود نداشت و دسترسی به معصوم هم نبود طبعا پای‌ اجتهاد و استنباط به میان می‌آمد .
اینکه اجتهاد از کی آغاز شد و چه تحولاتی در میان اهل سنت و چه تطوراتی‌ در شیعه پیدا کرد بحث دامنه‌داری است که اینجا محل طرح آن نیست .
تردیدی نیست که از زمان رسول خدا و حداقل از وقایع مقارن ایام وفات آن‌ حضرت ، این کار آغاز شد . اما اینکه آیا از اول بطور صحیح انجام گرفت‌ یا بطور ناصحیح ، مطلب دیگری است و ما در جای دیگر به این مطالب اشاره‌ کرده‌ایم [١] .
فقه اسلامی نیز مانند علوم دیگر بسرعت متطور و متکامل شد و طبعا سیستمهای مختلفی در آن بوجود آمد . در میان اهل تسنن دو سیستم فقهی به‌ وجود آمد : سیستم اهل حدیث که بیشتر میان فقهای مدینه معمول بود و سیستم‌ رأی و قیاس که بیشتر میان فقهای عراق معمول بود .
روش اهل حدیث این بود که در مسائل ، در درجه اول به قرآن رجوع‌ می‌کردند ، اگر حکم مسأله را در قرآن نمی‌یافتند به حدیث پیغمبر مراجعه‌ می‌کردند ، اگر احادیث ، مختلف بود ، به ترجیح احادیث از نظر راویان‌ سند می‌پرداختند ، اگر در حدیث نمی‌یافتند و یا ترجیحی در میان احادیث‌ مختلف به دست نمی‌آوردند به اقوال و فتاوای صحابه رجوع می‌کردند و اگر از این راه هم طرفی نمی‌بستند کوشش می‌کردند به نحوی از اشاراتی که در نصوص‌ هست چیزی استفاده کنند و بندرت اتفاق می‌افتاد که به رأی و قیاس متوسل‌ شوند .
روش اهل قیاس غیر این بود . آنها اگر حکمی را در قرآن یا سنت ، قطعی‌ نمی‌یافتند به احادیث منقوله چندان اعتماد نمی‌کردند زیرا آنها را غالبا مجعول یا تحریف شده می‌دانستند . معتقد بودند که یک نفر فقیه در اثر ممارست در مقررات قطعی اسلامی ، به روح قوانین اسلامی آشنا می‌شود و از روی مشابهات می‌تواند حکم مسأله مورد نظر را اکتشاف کند .

[١] این بنده در نشریه سالانه " مکتب تشیع " منتشر در قم در سال ١٣٤٠ ، مقاله‌ای تحت عنوان " اصل اجتهاد در اسلام " نگاشت و این تاریخچه را به طور فشر ده ذکر کرد . طالبان می‌توانند به آن مقاله مراجعه کنند . [ این مقاله در کتاب " ده گفتار " اثر استاد شهید به چاپ رسیده است ] .