بود ؟ از آن وقت من به اهمیت این مسأله از نظر اینکه افکار را تا چه حد به‌ خود متوجه کرده پی بردم . اکنون ، ما در این بخش از کتاب ، به خواست خدا به تحقیق این مسأله‌ می‌پردازیم ولی قبل از ورود در آن ، لازم است دو نکته را روشن کنیم تا موضوع بحث کاملا روشن گردد .

١ جنبه کلی بحث

هدف این بحث این نیست که حساب اشخاص را روشن کنیم ، مثلا معین کنیم‌ که آیا پاستور اهل بهشت است یا اهل جهنم ؟ ما چه می‌دانیم که افکار و معتقدات واقعی او چه بوده است ؟ منویاتش چه بوده است ؟ ملکات روحی و اخلاقی او چه بوده است ؟ و حتی مجموع اعمال او چه بوده است ؟ آشنایی ما با او در حدود خدمات علمی او است و بس . اختصاص به پاستور ندارد ، اصولا حساب اشخاص در دست خدا است ، هیچکس حق ندارد درباره کسی بطور قاطع اظهار نظر کند که اهل بهشت است‌ یا اهل دوزخ ؟ اگر از ما بپرسند : آیا شیخ مرتضی انصاری ( اعلی الله‌ مقامه ) با آن زهد و تقوا و ایمان و عمل شناخته شده‌اش حتما اهل بهشت‌ است یا نه ؟ پاسخ ما این است که آن اندازه که ما از آن مرد اطلاع داریم‌ این است که در نظام علمی و عملی او ، بدی سراغ نداریم ، آنچه سراغ داریم‌ خیر و نیکی است اما اینکه صد در صد بگوییم اهل بهشت است در اختیار ما نیست ، خداست که بر همه ضمائر اشخاص ، مطلع است و تمام اسرار و خفایای نفوس را می‌داند و حساب خلائق نیز با او است . تنها درباره کسانی‌ می‌توان بطور قاطع اظهار نظر کرد که از طریق اولیاء دین سرنوشت نهایی‌ آنها اعلام شده است . گاهی بعضی از مردم بحث می‌کنند که با فضیلت ترین علما و برترین آنها از لحاظ قرب به خدا کیست ؟ مثلا سید بن طاووس ؟ یا سید بحر العلوم ؟ یا شیخ انصاری ؟