که از این جهت ناقص باشد ، نقص در حکمت و خردمندی انسان تلقی می‌شود . خداوند چطور ؟ آیا افعال باری نیز مانند افعال انسانها معلل به اغراض‌ است ؟ آیا کارهای خدا نیز مانند کارهای انسان " چرا " و " برای " و انتخاب اصلح و ارجح دارد ؟ یا اینها همه از مختصات انسان است و تعمیم‌ اینها در مورد ذات باری نوعی " تشبیه " یعنی قیاس گرفتن خالق به‌ مخلوق است ؟ معتزله طبعا طرفدار غایت داشتن و غرض داشتن صنع الهی شدند و حکیم‌ بودن خداوند را که در قرآن کریم ، مکرر به آن تصریح شده است به همین‌ گونه تفسیر کردند که او در کارهای خویش ، غرض و هدف دارد و از روی‌ کمال دانائی کارها را برای اغراض و اهداف مشخص و معین با انتخاب اصلح‌ و ارجح انجام می‌دهد . اما اشاعره منکر غایت و غرض داشتن خداوند در فعل خویش شدند و مفهوم‌ حکمت را که در قرآن کریم ، مکرر آمده است همانگونه توجیه کردند که عدل‌ را توجیه کردند ، یعنی گفتند آنچه خداوند می‌کند حکمت است نه اینکه آنچه‌ حکمت است خدا می‌کند . از نظر معتزله ، افعال ذات باری برای یک سلسله مصلحتها است ولی از نظر اشاعره غلط است که بگوئیم افعال ذات باری به خاطر یک سلسله‌ مصلحتهاست . خداوند متعال همانطوری که خالق و آفریننده مخلوقات است ، خالق و آفریننده آن چیزهایی که مصلحت نامیده می‌شود نیز هست ، بدون آنکه‌ مخلوقی را به خاطر مصلحتی آفریده باشد و بدون آنکه رابطه‌ای تکوینی و ذاتی‌ و علی و معلولی میان اشیاء و مصلحتهایی که برای آنها فرض می‌شود وجود داشته باشد .

مشخص شدن صفوف

با طرح مسأله حسن و قبح عقلی و مسأله معلل بودن افعال باری به اغراض‌ در کنار دو مسأله پیشین ، یعنی مسأله عدل و مسأله جبر و اختیار ، صفوف‌ گروههای کلامی کاملا مشخص شد . معتزله با شدت طرفدار عدل و عقل و استطاعت ( اختیار ) و حکمت ( معلل بودن افعال باری تعالی به اغراض ) شدند ، و اشاعره که تا آن زمان هنوز " اهل السنة " یا " اهل الحدیث‌ " نامیده می‌شدند به شدت در مقابل معتزله و طرز تفکر آنها ایستادند . معتزله به نام " عدلیه " خوانده شدند . این کلمه تنها نماینده مفهوم‌ عدل نبود ، از این کلمه علاوه بر مفهوم عدل به شکل معتزلی ، مفاهیم اختیار ، و حسن و قبح عقلی ، و