برای خودنمایی نمی‌یافتند . ماده برای پذیرش حیات ، از لحاظ مکان ، ظرفیت محدودی دارد ولی از لحاظ زمان ظرفیتش نامتناهی است . این جالب‌ است که جرم عالم هر اندازه از نظر فضا وسیع باشد ، وسعتی هم از لحاظ زمان دارد و هستی در این بعد نیز گسترش بی نظیر دارد . خیام که خود از ایراد گیران از مرگ است ( البته منسوب به او است ) نکته‌ای را یادآور می‌شود که ضمنا جواب به اعتراضهای خود اوست . می‌گوید :

از رنج کشیدن ، آدمی حر گردد

قطره چو کشد حبس صدف ، در گردد

گر مال نماند سر بماناد بجای

پیمانه چو شد تهی ، دگر پر گردد

از تهی شدن پیمانه نباید اندیشه کرد ، که بار دیگر ساقی پیمانه را پر می‌کند . هم او می‌گوید :

برخیز و مخور غم جهان گذران

بنشین و دمی به شادمانی گذران

در طبع جهان اگر وفایی بودی

نوبت به تو خود نیامدی از دگران

شاعر ، این جهت را به حساب بیوفایی دنیا می‌گذارد ، آری ، اگر تنها همین شخصی که اکنون نوبت اوست مقیاس باشد باید بیوفایی نامیده شود ، اما اگر حساب دیگران را هم که باید بیایند و دوره خود را طی کنند بکنیم‌ نام عوض می‌شود و بجای بیوفایی باید بگوییم انصاف و عدالت و رعایت‌ نوبت . اینجا ممکن است کسی بگوید قدرت خداوند ، غیرمتناهی است ، چه مانعی‌ دارد که هم اینها که هستند برای همیشه باقی بمانند و هم برای آیندگان فکر جا و زمین و مواد غذایی بشود ؟ ! اینها نمی‌دانند که آنچه امکان وجود دارد از طرف پروردگار افاضه شده و می‌شود ، آنچه موجود نیست همان است که امکان وجود ندارد . فرض جای دیگر و محیط مساعد دیگر به فرض امکان ، زمینه وجود انسانهای دیگری را در همانجا فراهم می‌کند ، و باز در آنجا و اینجا اشکال سر جای خود باقی است‌ که بقاء افراد و دوام آنها راه وجود و ورود را بر آیندگان می‌بندد . این نکته ، مکمل پاسخی است که تحت عنوان " مرگ ، نسبی است " یاد کردیم . حاصل جمع این دو نکته این است که ماده جهان با سیر طبیعی و حرکت جوهری خویش ، گوهرهای تابناک روحهای مجرد را پدید می‌آورد ، روح‌ مجرد ، ماده را رها