افرادی از کشورشان در گرسنگی و بیماری و جهل و بیخبری بسر برند ، آنچه‌ مهم است سربلندی و افتخار کشورشان است . خرج این برنامه‌ها به قدری‌ سنگین و کمرشکن است که پشت مردم این کشورها را خم کرده است و با وجود اینکه آن دولتها بیش از پنجاه درصد ثروت دنیا را با لطائف الحیل‌ می‌ربایند باز دچار کسر بودجه هستند . مسأله این است که اگر بودجه کلان ، در یک برنامه اقتصادی یا بهداشتی‌ یا فرهنگی که به نفع عموم طرح شده است مصرف گردد ممکن است رفاه و آسایش و آزادی زیادی برای افراد ملت بوجود آورد ، ولی اگر این بودجه ، صرف همین برنامه‌ها گردد - در حالی که همه افراد را له می‌کند - موجب‌ افتخار و سیادت آن اجتماع می‌گردد . طرفداران اصالت اجتماع می‌گویند : در درجه اول باید قدرت و افتخارات‌ اجتماع را مورد اهمیت قرار داد ، و طرفداران اصالت فرد می‌گویند : در درجه اول باید منافع و آسایشها و آزادیهای افراد مورد توجه قرار گیرد . غرض از طرح این موضوع ، توجه دادن به این نکته است که حساب جزء غیر از حساب کل است . ممکن است چیزی که برای جزء زیانمند و زشت است برای‌ کل سودمند و زیبا باشد .

تفاوت ظرفیتها

در مورد جامعه‌های بشری ، چنانکه گفتیم گاهی بین جزء و کل تزاحم پدید می‌آید ، یعنی گاهی لازم می‌آید که به خاطر رعایت صلاح اجتماع ، فردی از حقوق خودش محروم گردد . ولی در مورد نظامات طبیعی جهان چنین نیست . در اینجا به هیچ جزئی به خاطر اینکه مجموعه جهان زیبا گردد ستم نشده است . از آنچه در بخش دوم تحت عنوان " راز تفاوتها " بیان کردیم روشن شد که اختلافها و تفاوتهایی که مجموعه جهان را به صورت یک تابلوی کامل و زیبا درآورده است اختلافهای ذاتی است ، پستها و موقعیتهایی که در آفرینش برای موجودات ، معین شده است مانند پستهای اجتماعی نیست که‌ قابل تبدیل و تغییر باشد . این پستها نظیر خواص اشکال هندسی ، ذاتی موجودات است . وقتی می‌گوییم‌ خاصیت مثلث این است که مجموع زاویه‌هایش برابر با دو قائمه است و خاصیت مربع این است که مجموع زوایایش برابر با چهار قائمه است‌ معنایش این نیست که