مختلف وجود داشته باشد . در اینجا یکرنگ بودن و یکسان بودن صحیح نیست‌ . اگر بنا شود تمام صفحه تابلو یکجور و یکنواخت باشد دیگر تابلویی وجود نخواهد داشت . وقتی که جهان را جمعا مورد نظر قرار دهیم ناچاریم بپذیریم که در نظام‌ کل و در توازن عمومی ، وجود پستیها و بلندیها ، فرازها و نشیبها ، همواریها و ناهمواریها ، تاریکیها و روشناییها ، رنجها و لذتها ، موفقیتها و ناکامیها همه و همه لازم است .

جهان چون چشم و خط و خال و ابروست

که هر چیزش بجای خویش نیکو است

اساسا اگر اختلاف و تفاوت وجود نداشته باشد ، از کثرت و تنوع خبری‌ نخواهد بود و موجودات گوناگون وجود نخواهد داشت ، دیگر مجموعه و نظام‌ مفهومی ندارد ( نه مجموعه زیبا و نه مجموعه زشت ) . اگر بنا بود در جهان‌ ، تفاوت و اختلاف نباشد ، لازم بود از یک ماده ساده و بسیطی همچون کربن‌ مثلا ، سراسر هستی تشکیل شده باشد . شکوه و زیبایی جهان در تنوع پهناور و اختلافهای رنگارنگ آن است . قرآن کریم ، وجود اختلافها را از آیات و نشانه‌های قدرت حکیم و حاکم لا یزال می‌شمرد ، اختلاف الوان ، اختلاف‌ زبانها ، اختلاف شب و روز ، اختلاف انسانها و غیره .

زشتی ، نمایانگر زیبایی است

زشتیها نه تنها از این نظر ضروری می‌باشند که جزئی از مجموعه جهانند و نظام کل به وجود آنها بستگی دارد ، بلکه از نظر نمایان ساختن و جلوه دادن‌ به زیباییها نیز وجود آنها لازم است . اگر ما بین زشتی و زیبایی ، مقارنه‌ و مقابله برقرار نمی‌شد ، نه زیبا ، زیبا بود و نه زشت ، زشت ، یعنی اگر در جهان ، زشتی نبود زیبایی هم نبود ، اگر همه مردم دنیا زیبا بودند ، هیچکس زیبا نبود ، همچنانکه اگر همه مردم زشت بودند هیچ کس زشت نبود . اگر همه مردم همچون یوسف صدیق بودند ، زیبایی از بین می‌رفت ، و اگر هم همه مردم در قیافه " جاحظ " بودند زشتی در جهان نبود ، همچنانکه اگر همه مردم قدرتهای قهرمانی داشتند ، دیگر قهرمانی وجود نداشت . این ابراز احساسات و تحسینهایی که قهرمانان دریافت می‌کنند به خاطر این است که‌ عده آنها محدود است . در حقیقت احساسها و ادراکهایی که بشر از زیباییها دارد ، در شرایطی امکان وجود دارند که در برابر زیبایی ، زشتی هم وجود داشته باشد . اینکه مردم به سوی زیباها کشانیده می‌شوند و مجذوب آنها می‌گردند ، به عبارت دیگر اینکه تحرک و کششی به سوی زیبایی پیدا می‌شود به خاطر این است که زشتها را می‌بینند و از آنان