عدل الهی - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٠٩
مشاهدات عینی ما نیز این مطلب را تأیید میکند . وقتی حریقی در یک نقطه جهان واقع شود ، در زمان معین و مکان معین و در ماده خاصی واقع میشود . وجود حریق به شرایطی بستگی دارد که زمان و مکان آن را تعیین میکنند . خود آن شرایط نیز به نوبه خود زمان و مکان مشخصی دارند و به علل و عوامل خاصی وابسته هستند . اگر سیر خودمان را دنبال کنیم به این نتیجه میرسیم که سلسله حوادث ، مانند حلقههای ز نجیر به یکدیگر متصلند ، هر حادثهای با حادثه قبل از خود و با حادثه بعد از خود ، و به عبارت دیگر هر شیئی با گذشته و آینده خود ، بستگی دارد ، و این بستگی یک رشته ازلی - ابدی را بوجود میآورد . جالب تر این است که در کاوش عمیق تر ، بین پدیدههایی که در عرض یکدیگر قرار دارند و همزمان انجام میشوند ارتباط و پیوستگی کشف میکنیم . یک کارگر رفوگر ، فرشی را رفو میکند و یک طبیب جراح ، مریضی را تحت عمل جراحی قرار میدهد . در نظر سطحی بین این دو کار ، هیچگونه ارتباطی دیده نمیشود ، ولی اگر متوجه شویم که یک آتش سوزی موجب سوختن مریض و فرض هر دو تا بوده است ، تصدیق میکنیم که کار جراح و رفوگر از یک اصل سرچشمه گرفته است ، یک حادثه است که اگر نمیبود هیچ کدام از این دو به فعالیت نمیافتادند . کار همه انسانهایی که از یک پدر بزرگ به وجود آمدهاند ، به وجود آن پدر بزرگ در زمان و مکان خاص خودش مربوط میگردد و بالنتیجه کار همه این انسانها نیز وابسته بهم خواهد بود . حادثه جدا شدن زمین از خورشید ، نقطه مشترک همه کارها و حرکاتی است که در روی زمین انجام میگیرد . اگر آن حادثه نمیبود هیچیک از حوادث دیگر زمین نمیبود . وجود آن حادثه سبب شده است که حوادث دیگر هم به دنبال آن بوجود آید . در فلسفه ، اصطلاحی هست تحت عنوان " وجوب بالقیاس " و " امکان بالقیاس " . مورد این اصطلاح این است که وقتی یک حادثه را با یک حادثه دیگر مقایسه میکنیم ، اگر با فرض وجود حادثه اول ، وجود دیگری ضروری باشد میگوییم حادثه دوم نسبت به حادثه اول " وجوب بالقیاس " دارد ، ولی اگر با فرض حادثه اول ، وجود و عدم حادثه دوم هر دو تا ممکن باشد میگوییم حادثه دوم نسبت به حادثه اول " امکان بالقیاس " دارد . در نظر سطحی ، چنین پنداشته میشود که بین برخی از حوادث و حوادث دیگر " وجوب بالقیاس " است و مواردی هم هست که بین دو حادثه هیچگونه رابطه ضروری نیست و بین آنها " امکان بالقیاس " حکمفرما است ، ولی در نظر دقیق تر مییابیم که