ناچاریم آنچه یک نوبت گفته‌ایم ، بار دیگر با بیانی دیگر تکرار کنیم و بالاخره دشواری یک بحث عمیق را بر خود هموار سازیم و به امید دست یافتن‌ به نتیجه‌ای عالی و دلچسب ، دنباله بحث پیشین را بگیریم و اجبارا قدری‌ فیلسوف شویم .
چنانکه قبلا اشاره شد ، در حکمت الهی ، این بحث ، تحت عنوان " کیفیت صدور موجودات از ذات باری " مطرح می‌گردد . موضوع بحث این است‌ که : آیا اراده خدا بطور جدا جدا به آفرینش موجودات تعلق می‌گیرد ؟ مثلا اراده می‌کند و آقای " الف " را می‌آفریند ، اراده دیگری می‌کند و آقای‌ " ب " را می‌آفریند و اراده سومی می‌کند و فرضا شی‌ء " ج " را خلق‌ می‌کند ، و همین طور هر چیزی را با اراده‌ای جداگانه و مخصوص به آن چیز خلق می‌کند ؟ یا آنکه همه اشیاء را با یک اراده واحد و بسیط ایجاد می‌نماید ؟ گروهی از متکلمین که در معارف الهی ، " سطحی " فکر می‌کنند طرفدار احتمال اول‌اند ، ولی آنچه را که دلائل دندان شکن عقلی و براهین قاطع فلسفی‌ اثبات می‌کند و شواهدی از قرآن کریم نیز بر درستی آن هست ، نظریه دوم‌ است . به موجب این نظریه ، همه جهان ، از آغاز تا انجام ، با یک اراده‌ الهی بوجود می‌آید ، یعنی بی نهایت چیز بوجود می‌آید و همه با اراده خدا بوجود می‌آید ولی نه با اراده های جدا جدا ، بلکه فقط با یک اراده ، آن‌ هم یک اراده بسیط ، چنانکه قرآن کریم می‌فرماید : « انا کل شی‌ء خلقناه بقدر ٠ و ما امرنا الا واحدش کلمح بالبصر »[١] .
" ما همه چیز را با اندازه و قدر مشخص آفریده‌ایم و کار ما جز یکی‌ نیست ، همچون چشم بر هم زدن " .
به موجب این عقیده ، برای آفرینش ، نظام خاص و قانون و ترتیب معینی‌ است و اراده خدا به وجود اشیاء ، عین اراده نظام است . از همینجا است‌ که قانون علت و معلول و یا " نظام اسباب و مسببات " بوجود می‌آید .
معنای " نظام اسباب و مسببات " این است که هر معلولی علت خاص ، و هر علتی معلول مخصوص دارد ، نه یک معلول مشخص ممکن است از هر علتی‌ بدون واسطه صدور یابد و موجود گردد و نه یک علت معین می‌تواند هر معلولی‌ را بی واسطه ایجاد کند . در حقیقت ، هر موجود و هر شیئی در نظام علت و معلول ، جای مشخص و مقام معلومی دارد ، یعنی آن معلول ، معلول شی‌ء

[١] قمر / ٤٩ - . ٥٠