قرآن و نهج البلاغه و پاره‌ای از احادیث و ادعیه پیغمبر اکرم و اهل بیت‌ اطهار را در یک اوج عالی احساس می‌کردم . در این وقت فکر کردم دیدم اگر در این رشته نبودم و فیض محضر این‌ استاد را درک نمی‌کردم همه چیز دیگرم چه از لحاظ مادی و چه از لحاظ معنوی‌ ، ممکن بود بهتر از این باشد که هست ، همه آن چیزهایی که اکنون دارم‌ داشتم و لااقل مثل و جانشین و احیانا بهتر از آن را داشتم ، اما تنها چیزی‌ که واقعا نه خود آن را و نه جانشین آن را داشتم همین طرح فکری بود با نتایجش ، الان هم بر همان عقیده‌ام . بحث عدل الهی که ابتدا در نظر بود به صورت ساده‌تری طرح شود تا پای‌ قله بحثهای عمیق فلسفی کشیده شد . اگر بخواهیم بیشتر برویم باید آماده‌ صعود به قله های مرتفع تری باشیم و به نظر نمی‌رسد چنین آمادگی در کار باشد . بهتر این است با زبانی ساده‌تر و در سطحی پایین تر ، مطلب را مورد بررسی قرار دهیم . خوانندگانی که فکر می‌کنم این کتاب را خواهند خواند ، با بیان ساده‌تر ، بهتر مطلب را می‌فهمند . خلاصه سخن اینکه : جواب اجمالی اشکال " تبعیضها " و " شرور " مبنی بر اینکه " یک‌ سلسله مصالح در کار است و به خاطر منافع و فوائد و مصالحی که بر آنها مترتب است وجود آنها شر محض نیست ، بلکه شر آمیخته به خیر است ، و چون جنبه خیر بر جنبه شر می‌چربد مجموعا خیر است نه شر " مبتنی بر این‌ اصل است که نظام اسباب و مسببات ، نظامی است قطعی و لا یتخلف و ذاتی‌ ، نه تشریفاتی و قراردادی . دانستن این مطلب ، زمینه‌را برای بحث آینده‌ که آنچه وجود دارد " تفاوت " است نه " تبعیض " آماده می‌سازد .

تفاوت نه تبعیض

آنچه در خلقت وجود دارد " تفاوت " است نه " تبعیض " . " تبعیض " آن است که در شرایط مساوی و استحقاقهای همسان ، بین اشیاء فرق‌ گذاشته شود ، ولی " تفاوت " آن است که در شرایط نامساوی ، فرق گذاشته‌ شود . به عبارت دیگر تبعیض از ناحیه دهنده است و تفاوت ، مربوط به‌ گیرنده . با یک مثال ساده ، مطلب روشن می‌شود : اگر دو ظرف را که هر کدام‌ ظرفیت ده لیتر آب دارند در مقابل شیر آب قرار دهیم و در یکی ده لیتر آب بریزیم و در دیگری پنج لیتر ، در اینجا تبعیضی صورت گرفته است ، منشأ اختلاف ، نیرویی است که آب را خالی می‌کند ، و اما اگر دو ظرف‌ داشته باشیم یکی به ظرفیت ده لیتر و دیگری به