نظری به نظام اقتصادی اسلام - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٦
نیز نیست ، مصداق " من اتلف مال الغیر فهو ضامن " یا " « علی الید
ما اخذت حتی تؤدی » " نیست .
عامل تولید کننده ثروت ، گاهی یک چیز و گاهی دو چیز و گاهی سه چیز
میباشد ، به این ترتیب :
الف . ثروتهایی که فقط طبیعت در تولید و ایجاد آنها دخالت دارد ،
مانند میوههای جنگلی ، گلهای صحرایی ، گیاهان دارویی و علفهایی که به درد
حیوانات اهلی میخورد .
ب . ثروتهایی که طبیعت به علاوه کار و کوشش انسان در ایجاد آنها
دخالت داشته است ، مانند درختی که به دست یک انسان کاشته میشود ، تخم
یک درخت دیگر یا قلمه یک درخت دیگر را در زمین میکارد و درخت میگردد
. این درخت محصولی است از قوای طبیعت و به کوشش انسانی که قصد تولید
داشته است . از این قبیل است دامداری ، مرغداری و امثال اینها [١] .
ج . ثروتهایی که [ از ] طبیعت به علاوه کار به علاوه سرمایه [٢] که
خود محصولی از کار و طبیعت است به وجود میآید . از این قبیل است
محصولات کشاورزی ماشینی و حتی غیرماشینی ، و همچنین منسوجات ، کفش ،
داروهای شیمیایی ، قند ، شکر ، نان .
[١] ولی تولید فرزند حیوانات یا شیر آنها را میتوان گفت که صرفا مولود طبیعت است و انسان در تولید آنها دخالت ندارد و در عین حال با قسم اول متفاوت است زیرا کوشش انسان در حفظ و نگهداری مولد دخیل است ، به خلاف قسم اول . [٢] در اینجا مقصود از سرمایه ، مطلق ابزار تولید است نه سرمایه به معنی اخص چنان که قبلا گفتهایم .