مبتنی است بر بررسی وقایع و تحقیق درباره قوانینی که این وقایع را می‌آفریند ، و بهره‌برداری از تضادهایی که بر جامعه سایه افکنده‌اند ، و تفهیم طبقات زجر کشیده به نقش تاریخی آنها در مبارزاتی که در پیش روی‌ دارند " .
در این که انسان و روح عدالتخواهی انسان ، خود عاملی است مستقل و اصیل‌ ، و پیدایش اینچنین انسانهایی جزء قوانین طبیعت و خلقت است نظیر چشم‌ هستند برای پیکر انسان و حیوان و انسان ، تنها ، مخلوق تاریخ نیست ، خالق و آفریننده تاریخ نیز هست ما تردیدی نداریم ، و در این که شرایط مادی اجتماع ، خود عامل مؤثری است برای گردش تاریخ ، باز هم نباید تردید کرد . سوسیالیزم به اصطلاح تخیلی ، نقش زمینه‌های مادی و تضادهای‌ اجتماعی و طبقاتی را نادیده نمی‌گیرد ، اما عامل تغییرات را منحصرا تضادهای اجتماعی نمی‌داند . اما این که سوسیالیزم را از چه نظر باید علم‌ بدانیم ، مسئله مهمی است که احتیاج به توضیح دارد . ما در ورقه‌های " اسلام و سرمایه‌داری و سوسیالیزم " گفته‌ایم که قوانین اقتصادی و اجتماعی‌ را از دو نظر می‌توان مورد مطالعه قرار داد ، یکی از آن نظر که وقایع و حوادث ، علت و معلول یکدیگر هستند ، و یکی از نظر این که انسان بهتر است جامعه را چه جور بسازد که به سعادت

&gt مارکسیستها ادعا کرده‌اند درست باشد ، ماتریالیسم تاریخی علم است نه‌ سوسیالیزم . مثل این است که بگوییم قوانین جنین شناسی حکم می‌کند که‌ کودک به دنیا بیاید ، پس کودک علم است . این اشکال ، اشکال مهم و قابل توجهی است . حداکثر علمی بودن این است که راه علمی ایجاد و وصول‌ به آن نشان داده شده است . پس سوسیالیزم ، علمی است نه علم . بهتر است که تعبیر علمی بکنیم ، نه علم آنچنانکه در متن آمده است .