است با خرجی که صرف تولید آن شده است ، در صورتی که بشر حاضر است‌ میلیونها ریال صرف آن کند ، و اگر مانند خواجه حافظ ، بی پول باشد بگوید : شهری است پر کرشمه و خوبان زشش جهت چیزیم نیست و رنه خریدار هر ششم

شیراز معدن لب لعل است و کان حسن

من جوهری مفلس از اینرو مشوشم

و به همین دلیل ، همان طوری که قبلا گفتیم هرگز نمی‌توان گفت ارزش‌ نیروی کار معادل خرجی است که صرف تولید آن شده است [١] .
مطابق نظر " ارزش = کار " ناچار باید ارزش واقعی نیروی کارگر را معادل حداقل زندگی او دانست و الا قاعده کلی " ارزش = کار " در مورد این کالای بالخصوص یعنی نیروی کار بهم

[١] این برهان را به این شکل نیز می‌توان بیان کرد که با مسئله ارزش‌ اضافی نیز بستگی پیدا کند : اگر " ارزش = کار " است ، آیا هر شی‌ء صاحب ارزش ، فقط ارزش خود را می‌تواند پس بدهد و به غیرمنتقل کند ، یا قادر است اضافه ارزش بر ارزش واقعی خود ایجاد کند ؟ اگر قادر نیست ، پس لازم می‌آید تکامل اقتصادی هرگز رخ ندهد ، و این ، خلاف ضرورت است . اگر قادر است ایجاد کند ، پس ناچار یک موجود می‌تواند اضافه ارزش‌ ایجاد کند ، و در این صورت نمی‌توان فقط این را به نیروی بازوی انسان‌ اختصاص داد ، یا تمام موجودات این طور هستند و یا خصوص طبیعت زنده‌ این طور است ، و این ، یا از آن جهت است که طبیعت زنده قادر است‌ بیش از مقدار ماده‌ای که صرف آن شده است نیرو و ماده تولید کند ( طبق‌ نظر صدرالمتألهین ) و یا از آن جهت است که کار یگانه ، عامل ایجاد ارزش نیست ، خود طبیعت نیز ایجاد ارزش می‌کند و ارزش = کار نیست ، کار یکی از علل و عوامل ایجاد ارزش است ، ارزش عبارت است از ارج‌ داشتن چیزی ، و آن ، تابع فائده و احتیاج است از طرفی ، و تابع ندرت و قابلیت انحصار است از طرف دیگر .