برگزيده تفسير نمونه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٥٩ - آيا شيطان از طريق وسوسه يا از طريق تشكل ظاهر شد؟

نخست مى‌گويد: «و در آن روز شيطان اعمال آنها را در برابرشان آرايش و زينت داد» تا به كرده‌هاى خود خوشبين و دلگرم و اميدوار باشند (وَ إِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ).

تزيين و آرايش شيطان اين چنين است كه از طريق تحريك شهوات و هوسها و صفات زشت و ناپسند انسان چهره عملش را در نظرش آن چنان جلوه مى‌دهد كه سخت مجذوب آن مى‌شود.

«و به آنها چنين مى‌فهماند كه (با داشتن اين همه نفرات و ساز و برگ جنگى) هيچ كس از مردم امروز بر شما غالب نخواهد شد» و شما ارتشى شكست ناپذيريد (وَ قالَ لا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ).

به علاوه «من نيز همسايه شما و در كنار شما هستم» و همچون يك همسايه وفادار و دلسوز به موقع لزوم از هيچ گونه حمايتى دريغ ندارم‌ (وَ إِنِّي جارٌ لَكُمْ).

«اما به هنگامى كه دو لشكر با هم درآويختند (و فرشتگان به حمايت لشكر توحيد برخاستند نيروى ايمان و پايمردى مسلمانان را مشاهده كرد) به عقب باز گشت و صدا زد من از شما [مشركان‌] بيزارم» (فَلَمَّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ نَكَصَ عَلى‌ عَقِبَيْهِ وَ قالَ إِنِّي بَرِي‌ءٌ مِنْكُمْ).

و براى اين عقبگرد وحشتناك خويش دو دليل آورد: نخست اين كه: «گفت:

من چيزى مى‌بينم كه شما نمى‌بينيد» (إِنِّي أَرى‌ ما لا تَرَوْنَ).

من به خوبى آثار پيروزى را در چهره‌هاى مسلمانان با ايمان مى‌نگرم، و آثار حمايت الهى و يارى فرشتگان را در آنها مشاهده مى‌كنم.

ديگر اين كه: «من از مجازات دردناك پروردگار در اين صحنه مى‌ترسم» و آن را به خوبى نزديك مى‌بينم» (إِنِّي أَخافُ اللَّهَ).

مجازات خداوند هم چيز ساده‌اى نيست كه بتوان در برابرش مقاومت كرد بلكه «كيفر خداوند شديد و سخت است» (وَ اللَّهُ شَدِيدُ الْعِقابِ).

آيا شيطان از طريق وسوسه يا از طريق تشكل ظاهر شد؟

جمعى از مفسران معتقدند كه شيطان به شكل انسانى مجسّم شد و در برابر آنها آشكار گرديد،