حديث پژوهى - مهريزى، مهدى - الصفحة ١٤٧ - سه قواعد و ضوابط نقد متن

ط. شيخ حرّ عاملى (م ١١٠٤ ق): ١. موافقت با قرآن؛ ٢. موافقت با سنّت؛ ٣. موافقت با ضروريات؛ ٤. موافقت با احتياط؛ ٥. موافقت با دليل عقلى؛ ٦. موافقت با اجماع مسلمانان؛ ٧. موافقت با اجماع اماميه؛ ٨. موافقت با شهرت اماميه؛ ٩. موافقت با فتواى گروهى از علما.

ى. وحيد بهبهانى (م ١٢٠٦ ق): ١. شهرت؛ ٢. موافقت با كتاب؛ ٣. موافقت با سنّت؛ ٤. موافقت با اجماع؛ ٥. موافقت با عقل؛ ٦. موافقت با تجربه.

ك. علّامه مامقانى (١٢٩٠- ١٣٥١ ق): ١. موافقت با مشهور؛ ٢. موافقت با اجماع.

ل. جمال الدين قاسمى (م ١٩٨٤ م/ ١٤٢٠ ق): استفاده از بُعد روحانى و معنوى در تشخيص حديث جعلى.

م. مصطفى السباعى (معاصر): ١. زشتى الفاظ؛ ٢. فساد معنا و مخالفت با بديهيات عقلى، قواعد اخلاقى و مسلّمات تاريخ؛ ٣. مخالفت با صريح قرآن؛ ٤. مخالفت با حقايق تاريخى مسلّم در عصر پيامبر؛ ٥. موافقت با مذهب و عقيده راوى؛ ٦. نقل يك نفر با اين كه انگيزه نقل، بسيار است؛ ٧. ثواب بيش از اندازه براى كارهاى كوچك.[١] ن. حسين الحاج حسن (معاصر): ١. زشتى الفاظ؛ ٢. مخالفت با قواعد عامّه عقلى و حسّى؛ ٣. مخالف قواعد عمومى اخلاق؛ ٤. مخالف امور مسلّم پزشكى؛ ٥. مخالفت با اصول عقيدتى و ضروريات شريعت؛ ٦. مخالفت با سنن الهى در نظام هستى؛ ٧. مخالف قرآن، سنّت قطعى و مسلّمات دين و شريعت؛ ٨. سخافت مضمون نزد عقلا؛ ٩. مخالفت با حقايق تاريخى عصر پيامبر؛ ١٠. موافقت با مذهب راوى؛ ١١. داشتن انگيزه‌هاى نفسانىِ راوى؛ ١٢. نقل يك نفر در حكايت از امور آشكار؛ ١٣. نقل ثواب‌هاى بسيار بر كارهاى كوچك؛ ١٤. حذف و افتادگى؛ ١٥. تكيه بر سخن قبل از گوينده.[٢] در آثار ديگرى كه در دوره معاصر تدوين شده، مشابه همين موارد، به چشم مى‌خورند.[٣]

[١]. السنّة و مكانتها فى التشريع الاسلامى، ص ٢٧١.

[٢]. فقه الحديث، ج ٢، ص ١٣.

[٣]. ر. ك: الاسرار المرفوعة فى الأحاديث الموضوعة، ص ٤٢٤- ٤٦٧؛ أضواء على السنّة المحمّدية، ص ١٤٠- ١٤٣؛ مصطلح علوم الحديث، ص ٢٨٢- ٢٩٥.