حديث پژوهى - مهريزى، مهدى - الصفحة ١٤٦ - سه قواعد و ضوابط نقد متن

٣. موافقت و مخالفت با عامّه؛ ٤. موافقت و مخالفت با شهرت و مجمع عليه؛ ٥. موافقت و مخالفت با احتياط؛ ٦. موافقت و مخالفت با رأى و ميل حاكمان و قضات.

در سخن متفكّران اسلامى، اين موارد به چشم مى‌خورد:

الف. شافعى (م ٢٠٤ ق): مطلب غيرقابل تحقّق.

ب. ابو حاتم رازى (١٩٥- ٢٧٧ ق): صلاحيت صدور از پيامبر صلى الله عليه و آله.

ج. كلينى (م ٣٣٨ ق): ١. موافقت و مخالفت با كتاب؛ ٢. موافقت و مخالفت با عامّه؛ ٣. موافقت و مخالفت با اجماع.

د. شيخ طوسى (م ٤٦٠ ق): ١. موافقت با عقل؛ ٢. موافقت با كتاب؛ ٣. موافقت با سنّت؛ ٤. موافقت با اجماع.

ه. خطيب بغدادى (٣٩٢- ٤٦٣ ق): ١. مخالفت با عقل؛ ٢. مخالف قرآن؛ ٣. مخالف سنّت متواتره؛ ٤. مخالف اجماع؛ ٥. خبر مظنون در امور مبتلا به دينى؛ ٦. مخالفت با ادلّه قطعى.

و. ابن قيّم (٦٩١- ٧٥١ ق): ١. امور خرافى؛ ٢. مخالف حس؛ ٣. سخيف و مورد استهزا؛ ٤. مخالفت با صريح؛ ٥. ادّعاى انجام دادن كارى از سوى پيامبر صلى الله عليه و آله در ملأ عام و كتمان صحابه؛ ٦. نادرستى مضمون؛ ٧. عدم مشابهت به سخن انبيا؛ ٨. ذكر تاريخ‌هاى جزئى در حديث؛ ٩. مشابهت با سخن طبيبان و پزشكان؛ ١٠. روايات مربوط به عقل؛ ١١. احاديث مربوط به زندگى خضر؛ ١٢. احاديث مخالف ادلّه؛ ١٣. مخالفت با صريح قرآن.

ز. ابن خلدون (٧٣٢ م- ٨٠٦ ق): ١. سنجش روايات، با سرشت تمدّن‌ها و جامعه بشرى؛ ٢. سنجش احاديث، با اصول و قواعد سياسى؛ ٣. سنجش روايات، با اصول عادات و رسوم.

ح. صاحب معالم (م ١٠١١ ق): ١. زشتى الفاظ؛ ٢. سستى مضمون؛ ٣. مجازى بودن مدلول؛ ٤. ظهور؛ ٥. قراين دال بر صحّت؛ ٦. مطابقت با عمل متقدّمان؛ ٨. مخالفت با عامّه.