حديث پژوهى - مهريزى، مهدى - الصفحة ١٤٢ - ه سيره عقلا

اصطلاحى، تقرير معصومْ شاهد و دليل بر اين امر است. شواهدى نيز بر اين موضوع اقامه شد.

اين سه دليل كه تا اين جا آورديم، در واقع، عبارت‌اند از: قول، فعل و تقرير معصوم.

د. سيره متفكّران اسلامى از آغاز تاكنون‌

بى‌ترديد، سيره عالمان و متفكّران، اگر به عصر حضور، متصل باشد- كه در اين مسئله چنين است-، مى‌تواند شاهد و گواه بر اعتبار و حجّيت نقد متن باشد.

پيش از اين، سخن محدّثان، اصوليان، عالمان دراية الحديث و ديگر متفكّران را از قرن‌هاى دوم تا عصر حاضر، شاهد آورديم كه همه آنان در قول و عمل، بر نقد متن تأكيد داشتند.

ه. سيره عقلا

مهم‌ترين دليل بر حجّيت و اعتبار نقد متن، سيره و روش عقلا از هر مسلك و مرام در ارزيابى متون، نوشته‌ها، اسناد، قراردادها و ساير مكتوبات است. آنان قطعاً به سنجش و ارزيابى مى‌پردازند و از آنچه ما علم رجال مى‌ناميم، كمتر استفاده مى‌كنند؛ بلكه غالباً بر معيارهاى سنجش محتوايى، توجّه و اهتمام دارند. اگر با اشعار منسوب به يك شاعر، روبه‌رو مى‌شوند، از بررسى سبك ادبى و شعر او موارد مشكوك را داورى مى‌كنند. اگر با سندى تاريخى مواجه مى‌شوند، به ارزيابى شواهد و قراين آن روزگار و نشانه‌هاى فرهنگى و اجتماعى رو مى‌كنند. امروزه، رواج و اعتبار باستان‌شناسى به طور عمده، براى بررسى و ارزيابى تاريخ گذشته است. همچنين تأليف كتاب‌هايى در زمينه روش تحقيق در تاريخ، نشان دهنده اين امر عقلايى است.[١] اين سيره، توسّط پيشوايان دينى رد نشده؛ بلكه مورد تأييد قرار گرفته است. روايات‌

[١]. ر. ك به: حديث پژوهى، ج ١، ص ١٣٠؛ پژوهش و حوزه، ش ١٣- ١٤، ص ٢٨٦، مقاله« كتاب‌شناسى روش تحقيق در تاريخ» و ص ٣٠٩، مقاله« گزيده كتاب‌شناسى تحليل روش تحقيق در تاريخ».