حديث پژوهى - مهريزى، مهدى - الصفحة ١٣٦ - ج دوره معاصر

بارها اتفاق افتاده كه مورّخان و مفسرّان و محدّثان، مرتكب خطا و لغزش شده‌اند؛ زيرا تنها بر نقل تكيه كرده و آن را بر اصولْ عرضه نكرده، با موارد مشابه سنجيده‌اند و نيز با معيار حكمت و شناخت سرشت حقايق و نيز دقّت و بصيرت نيازموده‌اند؛ بدين جهت، از راه حقْ بيرون رفته و به گمراهى افتاده‌اند. اين گونه اغلاط در شمارش ثروت يا سپاهيان، بسيار روى داده است؛ چرا كه آمار بيشتر در مظان دروغ و دستاويز ياوه‌گويى است و بايد آن را بر اصول و قواعد عرضه داشت.

يكى از نمونه‌ها، شماره لشكريان بنى اسرائيل است. چنان كه مسعودى و مورّخان آورده‌اند، پس از آن كه موسى عليه السلام در سرزمين تيه اجازه داد كه هر كس، از سن بيست به بالا توانايى دارد كه سلاح برگيرد، به شماره سپاه بنى اسرائيل پرداخت و آن را ششصدهزار يا بيشتر يافت؛ در صورتى كه اگر وسعت و گنجايش مصر و شام را در برابر چنين سپاه عظيمى بسنجيم، مايه حيرت مى‌شود ....[١]

ج. دوره معاصر

دوره معاصر را مى‌توان از زمانى در نظر گرفت كه پرسش‌هاى خاورشناسان و برخى روشن‌فكران مسلمان، فراروى عالمان دينى و حوزه‌هاى اسلامى قرار مى‌گيرد و آنان را به پاسخگويى و مقابله، وادار مى‌نمايد. اگر نخستين پرسش‌ها را از گُلدزيهر و شاخت بدانيم و سپس ادامه آن را در آثار روشن‌فكران مسلمان چون: رشيد رضا، احمد امين و ابو رَيّه پى‌گيريم، به اين حقيقت مى‌رسيم كه از همان زمان، عكس العمل‌ها آغاز شده است.

تعليقه امين الخولى بر نوشته كايت در جلد دوم دايرة المعارف الاسلامية به زبان عربى، از آن جمله است.[٢] در اين دوره، بسيارى از حديث‌پژوهان، به اين امر اهتمام ورزيدند، كتاب‌هاى مستقل‌

[١]. در زمينه پيشينه نقد متن نيز، ر. ك:« درآمدى بر نقد متن‌محور احاديث با تكيه بر عقل»، على معمورى، رواق انديشه، ش ١٢.

[٢]. ر. ك: دايرة المعارف الاسلامية، ج ٢، ص ٢٧٩- ٢٨٤.