انديشه سياسى مسلمانان - شیرودی، مرتضی - الصفحة ٤٣
خلاصه درس برخى ديگر از مبانى انديشه سياسى شيعه عبارتند از:
١- انتظار: «انتظار» در لغت، به معناى چشم به راه بودن و در اصطلاح، به مفهوم چشم به راه ظهور امام زمان (عج) داشتن است. انتظار كه ريشه در قرآن و حديث دارد، عامل تحرّك سياسى و انقلاب فردى و اجتماعى شيعيان است؛ زيرا شيعيان با وجود غيبت امام زمان (عج)، خود را هميشه در محضر او مىبينند و مىكوشند به خطا و گناه آلوده نشوند. اعتقاد راستين به انتظار به معناى كوشش در زدودن فساد و آمادهسازى زمينههاى قيام آن حضرت است.
٢- رجعت: «رجعت» در لغت، به معناى بازگشت و بازگشت به دنيا و در اصطلاح، به معناى بازگشت مسلمانان ناب و كافران محض به همراه بازگشت امامان معصوم (ع) و پيامبران (ع) پس از ظهور امام زمان (عج) به اين دنيا است. بنابراين، تحقق رجعت به تحقق انتظار و ظهور امام زمان (عج) وابستگى دارد. رجعت همچنين عاملى براى تحرّك سياسى و انقلاب فردى و اجتماعى است؛ چرا كه از يك سو، اميد به روشن شدن حقايق را به دنبال دارد و از سوى ديگر، شيعيان مىكوشند به گونهاى رفتار كنند تا از مؤمنانى باشند كه به همراه ائمّه اطهار (ع) به اين دنيا بازمىگردند.
٣- جبر و اختيار: درباره جبر و اختيار سه نظريه عمده وجود دارد:
اول. گروهى از مسلمانان (مانند اشاعره) به جبر عقيده دارند. بر اين اساس، آنها اطاعت از حاكم و امام گناهكار را واجب مىدانند؛ زيرا امام در انجام اعمالش مانند هر انسان ديگرى مجبور و در تغيير سرنوشت و اعمال خويش، بىتأثير است.
دوم. اختياريون (مانند معتزله) مىگويند: اگر امام از طريق راست منحرف شد، بايد خلع و بركنار شود.
سوم. شيعه اماميههم نهاطاعت ازحاكم گناهكاررا مىپذيرند و نهحاكميت انسان گناهكار را گردن مىنهند.
٤- تقيّه: تقيّه ريشه عميقى در شيعه دوانيده و از اصول سياسى شيعه است. اين مسأله به دليل تجويز آيات و روايات و نيز معلول شرايط تاريخى است. به ديگر سخن، شيعه همواره گروه اقليّتى بوده كه چارهاى جز مخفى نگاه داشتن عقايدش در ميان ديگران نداشته است. به همين دليل، توانسته است حيات و بقاى خود را حفظ كند. البته همواره گروهى از شيعه بودهاند كه از تقيّه براى ترك وظايف اسلامى و يا عليه اسلام سود جستهاند.