انديشه سياسى مسلمانان - شیرودی، مرتضی - الصفحة ١٥٦
حيات سياسى و اجتماعى عبده متأثر از آراء سيد جمالالدين «١» بود. از اين حيث، وجوه مشتركى در آراء اين دو مشاهده مىشود كه برخى از آنها عبارتند از:
١- اسلام توانايى تأمين عزّت دنيا (اداره دنيا) و فراهم آوردن سعادت آخرت انسان را دارد. براى نيل به چنين هدفى، بايد به اجتهاد روى آورد و شناخت مسلمانان از اسلام را عُقلايى كرد.
٢- اسلامى كه به دست ما رسيده نادرست، غيرواقعى، تحريفشده، و غيرمنطقى است. بنابراين، در نيل به هدفهايى چون سعادت دنيا و آخرت، بازگشت به اصول اوليه اسلام اجتنابناپذير است.
٣- وحدت دنياى اسلام ضرورى است. اين مطلب شايد به عنوان راهى براى تحقق مقاصد مزبور از سوى سيد جمالالدين و شيخ محمد عبده مطرح شد. همچنين مخالفت اين دو با تعصّبات فرقهاى بىارتباط با انديشه وحدت دنياى اسلامِ آنان نبود. «٢» با اين وصف، بين آراء سيد جمالالدين و شيخ محمد عبده تفاوتهايى هم به چشم مىخورد. اين تفاوتها بيشتر به همان تلاشى بازمىگردد كه عبده براى نجات انديشه مذهبى مسلمانان از بحران مقابله با تمدن «٣» غرب و بالا بردن توانايى اسلام در پاسخگويى به مسائل جديد به عمل آورد. حاصل تلاش او طرح مسائلى بود كه هيچگاه سيد جمالالدين به آنها نپرداخت. از قبيل:
«١- ايجاد نظام حقوقى جديد در فقه كه پاسخگوى مسائل روز باشد؛ ٢- اعتبار اجماع به اعتبار افكار عمومى وابسته است؛