انديشه سياسى مسلمانان - شیرودی، مرتضی - الصفحة ١٦٣
خلاصه درس در دوره تاريخ معاصر، انديشمندان بزرگ و انديشههاى بزرگى پا به عرصه حيات گذاشتهاند.
اجمال برخى از آنها عبارت است از:
١- سيد جمالالدين اسدآبادى: اساسىترين انديشه سياسى سيد جمالالدين اسدآبادى تشريح عوامل عقبماندگى جهان اسلام و ارائه راههاى درمان آن بود. سيد جمالالدين استبداد داخلى و استعمار خارجى را مهمترين درد جامعه اسلامى و مزمنترين علت عقبماندگى جهان اسلام مىدانست. براى درمان اين درد، سيد جمالالدين مواردى چون مبارزه با خودكامگى مستبدان داخلى و استعمار خارجى، اتحاد اسلام، بازگشت به اسلام نخستين و ... را پيشنهاد مىكرد.
٢- شيخ محمد عبده: او مصرى و از شاگردان سيد جمالالدين بود. از اين رو، آراء سياسى او شباهتهاى فراوانى با آراء سياسى سيد جمالالدين دارد. (مانند توانايى اسلام به تأمين عزت دنيا و آخرت مسلمانان، لزوم وحدت دنياى اسلام) در عين حال، تفاوتهايى نيز در آراء و عمل سياسى آن دو ديده مىشود كه مهمترين آن تقدم آموزش دينى بر اقدام سياسى و اصلاح تدريجى بر انقلاب فورى است. همچنين احياى اجتهادگرى در عالم تسنّن و تبيين لزوم آن، از ويژگىهاى بارز فكرى شيخ محمد عبده است.
٣- آيةالله نائينى: وى نزديكترين مشاورِ رهبرى مشروطيت در حوزه علميه نجف اشرف، صاحب معتبرترين رساله دفاع از مشروطيت و مهمترين نظريهپرداز مشروطه به شمار مىرفت. او مشروطه را مهمترين حكومت، پيش از استقرار حكومت امام زمان (عج) مىدانست؛ زيرا مشروطه را حكومتى مىشمرد كه به محدود كردن قدرت مطلقالعنان پادشاه، استقرار نظم و حفظ اسلام مىانجامد. از نظر نائينى، قانونگذارى مجلس چون به اذن مجتهدان و در امور تابع مقتضيات زمان انجام مىگيرد، مشروع است.
همچنين آزادى از منظر او، به معناى رهايى از استبداد، بيان مصالح و مفاسد خلق بود.
٤- آيةالله شيخ فضلالله نورى: شيخ از شاگردان ميرزاى بزرگ شيرازى بود و به اشاره ايشان، از عراق به ايران عزيمت كرد. او از پيشگامان نهضت مشروطه بود، اما با مشاهده انحراف مشروطه، با آن- يعنى: با مشروطه منحرفشده- به مخالفت پرداخت و براى نجات آن، مشروطه مشروعه را مطرح كرد. مشروطه مشروعه يعنى: برپايى يك حكومت دينى، حكومتى كه مقيّد به احكام الهى و مطابق با شرع است. شيخ با قانونگذارى در عرصه تنظيم و اصلاح روابط اجتماعى به شرط عدم مغايرت با شريعت اسلامى، مخالف نبود. اما وى با آزادى مطلق و بىقيد مخالف بود.