درس دهم: خواجه نظام‌الملك و انديشه او درباره رابطه دين و دولت‌ ابوعلى حسن‌بن على، معروف به نظام‌الملك، در ٣٩٧ ش./ ٤٠٩ ق. در يكى از روستاهاى طوسِ مشهد به دنيا آمد. وى كه فرزند يكى از زمين‌داران و مأموران دريافت خراج دولتى به نام ابوالحسن على بود، پس از اتمام تحصيلاتش به قصد يافتن شغل و مقام، نخست به دربار غزنويان و سپس به دربار سلاجقه رفت. اولين پُست دولتى وى، كتابت براى فرزند حاكم سلجوقى چغرى‌بيگ- يعنى الب ارسلان- «١» بود. هنگامى كه الب ارسلان به پادشاهى رسيد، به ابوعلى حسن لقب «نظام‌الملك» داد و او را به مقام وزارت برگزيد.
وزارت او با مرگ الب ارسلان و در زمان پادشاهى فرزند ملكشاه ادامه يافت، اما سرانجام، در ٤٧١ ش./ ٤٨٥ ق. در نهاوند توسط يكى از فداييان فرقه اسماعيليه كشته شد. «٢» ابتكارات خواجه نظام‌المُلك‌ خواجه نظام‌الملك نمونه‌اى از وزيران توانمند ايرانى است. او توانايى خود را در اداره يك امپراتورى پهناور، كه حاكمانش به دليل داشتن خصلت و خوى چادرنشينى از آگاهى و توانِ مديريت سياسى بى‌بهره بودند، به اثبات رسانيد. تأسيس مدارس معروف «نظاميّه» نيز نشان از دورانديشى و كاردانى وى دارد؛ زيرا مدارس نظاميه مهم‌ترين منبعِ تأمين نيروى انسانى كارآمدى براى تثبيت امپراتورى سلجوقيان به شمار مى‌رفت. علاوه بر آن، خواجه فرزندان و وابستگان خود را در پست‌هاى گوناگون دولتى گمارد. به همين‌