٣- اصل شورا در اسلام همان اصل دموكراسى است.» در مقابل، سيد جمال‌الدين مشى انقلابى داشت و نيز «مبارزه با استبداد و استعمار را در رأس برنامه‌هاى خود قرار داد»، در حالى كه عبده به اصلاح تدريجى و به تقدّم آموزش دينى و اصلاح مذهبى بر هر حركت و اقدام سياسى باور داشت. «١» بنابراين، ويژگى بارز انديشه سياسى عبده، اجتهادگرى و عقل‌گرايى است. به عبارت ديگر، با وصف اين كه باب اجتهاد در اهل سنّت از قديم‌الايام بسته و عقل عنصر بيگانه‌اى در استنباط احكام فقهى بود، او براى تواناسازى انديشه مذهبى در پاسخ به مسائل مستحدثه، به احياى اجتهادگرى «٢» در عالم تسنّن پرداخت؛ زيرا به عقيده عبده، همان‌گونه كه قرآن كتاب دليل و برهان است و آن‌گونه كه مسلمانانِ نخستين به پيروى از كتاب و سنّت، عقل و دين را به هم مى‌آميختند، بايد براى نيل به فهمِ درستِ دينى و پاسخ به نيازهاى زمانه، به اجتهاد رجوع كرد و به تعقّل دينى روى آورد. ايمان درست، ايمانى است كه بر عقل و استدلال بنا شده باشد. «٣» آيةالله نائينى‌ ميرزا محمد حسين نائينى غروى در ١٢٤٠ ش. در نائين اصفهان متولد و پس از تحصيلات اوليه و به منظور تكميل تحصيلات، راهى اصفهان، سامرّا، كربلا و نجف شد.
وى از محضر انديشه سياسى مسلمانان ١٦٨ سيد قطب ص : ١٦٨ استادانى چون آقا نجفى اصفهانى- در فلسفه و كلام- و ميرزاى بزرگ «٤» در فقه و اصول- كسب فيض كرد. با آغاز انقلاب مشروطيت، نزديك‌ترين مشاور و رايزن‌