انديشه سياسى مسلمانان - شیرودی، مرتضی - الصفحة ١٢٣
وظايف سياسى مردم خواجه نصيرالدين طوسى براى مردم، وظايف سياسى قايل بود كه بايد در مقابل مُلك و پادشاه انجام دهند. به عنوان مثال، مردم بايد در نصيحت و نيكخواهى شاهان و رؤساى خويش، بكوشند، در افشاى كردارهاى نيك و پوشاندن عيبهاى ايشان تلاش نمايند و همواره ثناگوى هر كارى باشند كه به وسيله مُلوك انجام مىشود. اما اگر رأى سلطان متضمّن فسادى است، با لطف و تدبير و از طريق امر به معروف و نهى از منكر، شاه را بر وخامتِ عاقبت اجراى آن، آگاه و به تدريج با ذكر حكايتها و مثلها، آن رأى و نظر را در چشم پادشاه كريه و ناپسند بگردانند و در هر صورت، در حفظ اسرار او كوشش نمايند و هيچ خطا و گناهى را به سلطان نسبت ندهند. «١» همچنين مردم بايد در حفظِ منافع رؤساى خويش بكوشند و در مصيبتها و رنجها، جان و مال خويش را براى محافظت دين و ملت در اختيار پادشاه قرار دهند و خود را در چشم شاه چنان جاى دهند كه شاه باور كند با اندك اشارهاى، مردم مال خود را در اختيار شاه مىگذارند و يا آن را فداى مَلِك مىكنند. اگر چنين شود، مال مردم از طمعِ شاه در امان خواهد ماند. بنابراين، خواجه توصيه مىكند مردم در اداى حقوقى كه مُلوك بر گردن آنها دارند، كوتاهى نكنند، بلكه با گشادهدلى به آن اقدام كنند. «٢» خواجه با استناد به كتاب آدابِ ابن المقفّع مىگويد: اگر سلطان تو را برادر خود قرار دهد، تو او را ولى نعمت خويش بدان. اگر مَلِك در نزديكى تو مىكوشد، تو هم در تعظيم او سعى فراوان كن. اگر عزيز پادشاه شدى بر نزديكان و خادمان قديمى او پيشى نگير و بدان، شرط خدمت به مَلِك عدم مخالفت با رأى ملوكانه و فرمانبردارى به اندازه توان و طاقت، از او است. و به اين حقيقت آگاه باش كه او سلطان است پس شايسته است كه تو