آداب و شروط سلطنت‌ آداب و شروط سلطنت يكى از موضوعاتى است كه خواجه به آن پرداخته است. به عقيده وى، هر پادشاه بايد داراى هفت صفت باشد:
١- شرافت «١» در اصل و نسب؛ كه موجب قدر و منزلت پادشاه مى‌شود.
٢- همت بلند؛ كه با تهذيب نفس به ظهور مى‌رسد.
٣- متانت رأى «٢»؛ كه با دقت‌نظر و بحث و گفت‌وگوى بسيار شكل مى‌گيرد.
٤- اراده، نيت و عزم استوار؛ ٥- صبر بر رنج‌ها و مصايب بزرگ و شديد؛ ٦- توانگرى؛ ٧- ياران يك‌دل.
از اين خصال، اوّلى ضرورى نيست، اگرچه تأثيرى شگرف دارد. پادشاه حتى دو صفت آخر را نيز مى‌تواند از چهار خصلت همّت بلند، متانت رأى، اراده استوار و صبر كسب نمايد. «٣» از نظر خواجه، شرط حفظ دولت و بقاى كشور منوط به ايجاد اتحاد ميان چهار صنف است:
اول. اهل قلم؛ شامل صاحبان علوم و معارف، فقها، قضات، نويسندگان، مهندسان، منجّمان، اطبا و شعرا. آن‌ها همانند آب در طبيعت هستند و قوام دين به وجود ايشان است.
دوم. ا انديشه سياسى مسلمانان ١٣٤ نظريه عصبيت ص : ١٣٣ هل شمشير؛ مردان جنگى، مجاهدان، داوطلبان رزمى، دليران، شجاعان، ياران‌