خلاصه درس‌ جهاد، در ميان احكام الهى، نقشى كليدى دارد؛ زيرا موجب برپايى واجبات، استوارى دين و اقامه عدالت و امنيت جامعه مى‌گردد و تركش، انحطاط جامعه، ذلّت خوارى را در پى دارد.
ويژگى جهاد اسلامى از ديگر جنگ‌ها آن است كه «در راه خدا» انجام مى‌گيرد و عدالت، قوانين الهى و ارزش‌هاى انسانى در آن رعايت مى‌شوند. در والايى جايگاه جهاد همين بس كه خاصّ اولياى خداست و هر كس را شايستگى آن نيست و برتر از خدمتگزارى به حجّاج خانه خداست.
جهاد در اسلام اهدافى مقدّس را پى مى‌جويد؛ اهدافى مانند: مجازات تبهكاران و گمراهان ريشه، كن ساختن شرك و موانع تحقّق ارزش‌هاى الهى، پاسدارى از ارزش‌ها، دفاع از آزادى و انسانيت و هدايت انسان‌ها به سوى حق. اهداف نامشروعى، چون سلطه‌گرى، قدرت‌طلبى، انتقامجويى، كشورگشايى و غارتگرى، در جهاد اسلامى راهى ندارند.
جهاد، نخست در مكّه، از گذر تحمل سختى‌ها، تبليغ و ... تجلّى يافت و در مدينه پس از تشكيل حكومت اسلامى و به وجود آمدن شرايط مبارزه، به صورت جهاد مسلّحانه بر مسلمانان واجب شد.
جبرئيل، خود، شمشير بر كمر پيامبر (ص) بست.
پيامبر اكرم (ص) در دوران ده ساله حكومت اسلامى، همهنگام در چند جبهه (قريش، يهوديان، اعراب و روميان) مى‌جنگيد و بيش از هشتاد نبرد را رهبرى و فرماندهى كرد.
جهاد در دوران امامان معصوم (ع) به صورت‌هاى مختلف برقرار بود. اميرمؤمنان (ع) در دوران حكومت اندك خويش در سه جبهه داخلى جمل، نهروان و صفّين درگير بود. آن حضرت درباره جهاد سخنان فراوانى دارد كه در بخش عمده آن در نهج البلاغه آمده است.
امام حسن (ع) به پيروى از پدر بزرگوارش، عليه ستمگران به جهاد مسلّحانه روى آورد كه با كارشكنى و خيانت فرماندهانش، ناچار به امضاى صلح با معاويه گشت.
امام حسين (ع)، كه شرايط جهان اسلام را بسيار بحرانى و نامطلوب مى‌ديد و اصلاح امّت و پاسدارى از اسلام ناب را جز با جهاد مسلّحانه و شهادت خويش و يارانش ممكن نمى‌ديد، تصميم بر جهاد مسلّحانه گرفت و واقعه عاشورا را آفريد. ديگر امامان (ع) با توجه به شرايط سخت دوران خويش به ناچار به جهاد فرهنگى، علمى و سياسى رو مى‌آوردند. تنها امام زمان (عج) با دشمنان داخلى و خارجى خواهد جنگيد.
جهاد دفاعى در عصر غيبت بر مسلمانان واجب است، ولى درباره جهاد ابتدايى ميان فقيهان اختلاف نظر است.