گرفتيم) وَ لَوْ لا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكانَ لِزاماً وَ أَجَلٌ مُسَمًّى‌[١] اگر نه اين بود كه پروردگار عذاب بدكاران را تأخير نميداشت تا قيامت، هر آينه گرفتار نتيجه بد اعمال خود ميشدند در دنيا يعنى بعد از هر گناهى في الفور معذب ميشدند و پيش از اين آيه فرموده:

وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِيهِمْ وَ ما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ‌[٢] عذاب نميكند خداوند مردم را چون تو اى پيغمبر در ميان آنها هستى و نيز عذاب نخواهد كرد و حال آنكه ايشان استغفار مينمايند (يعنى شايد از كردار زشت خود پشيمان شوند و استغفار كنند و بدرگاه خداوند توبه و بازگشت نمايند).

و فرمود حضرت امير المؤمنين ٧ در ميان مردم دو امان است يكى رسول خدا و يكى استغفار، پس رسول خدا از ميان مردم رفت و باقى ماند براى آنها استغفار و توبه.

و فرمود رسول اكرم ٦ اى بندگان خدا باز داريد خود را از معصيت بدرستى كه سخت است عذاب پروردگار.

و هم آن حضرت فرمود كه خداوند نداده است نعمتى را بر مردم كه از آنان بگيرد پس اگر انعام فرمود بر جماعتى باقى ميگذارد تا مادامى كه شب و روز باقيست مگر آنكه كفران نعمت كنند و از اطاعت روگردان شوند و معصيت نمايند، و اشاره بهمين است آيه شريفه كه خدا ميفرمايد: إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ‌[٣] بدرستى كه خداى مهربان حال و نعمت هيچ قومى را دگرگون نخواهد كرد مگر

[١]. ١٢٩- طه

[٢]. ٣٢- الانفال

[٣]. ١٢- الرعد