توبه ننمود و استغفار نكرد گناه بر گناهش افزوده گردد و سياهى بر سياهى قلبش زياد شود بطورى كه همه قلب او را فرا گيرد پس ميميرد با گناه زياد و قلبى تاريك، چنان كه ميفرمايد خداى تعالى در باره آنان: بَلْ رانَ عَلى‌ قُلُوبِهِمْ ما كانُوا يَكْسِبُونَ‌[١] بلكه ظلمت و بدكاريهايشان بر دلهاى آنها غلبه كرده.

و عاقل كسى است كه خود را فرض ميكند كه فوت شده و از خداوند رجعت بدنيا را سؤال كرده و خداوند اجابتش فرموده و بدنيا بازگشته پس جد و جهد و كوشش مينمايد در عبادت و توبه و ترك معصيت.

و گفته‌اند كه مراد از معنى آيه: وَ لَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذابِ الْأَدْنى‌ دُونَ الْعَذابِ الْأَكْبَرِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ‌[٢] اينست كه يعنى: بچشانيم كافران را ضرر مال و مصيبت اهل و فرزند و بيمارى بدن، و عذاب بزرگ كه عذاب جهنم باشد معذبشان نكنيم باشد كه دست از كفر بردارند و بسوى ما باز گردند و توبه نمايند از گناهان خود، و معلوم است كه اين مطلب در دنيا است (زيرا در دنيا جهنم نيست و در قيامت توبه‌اى قبول نميشود) و وحى فرمود خداوند بداود ٧ كه: بترس از اينكه تو را قبض روح نمايم و تو مغرور باشى و بدون توبه از دنيا بروى.

و مرويست كه: كلماتى كه خداوند بآدم فرمود (و آدم آنها را گفت) و توبه او را قبول نمود اين جمله بود رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ‌[٣] پروردگارا ظلم كرديم بر نفس خود و اگر تو ما را نبخشى و بما رحم نكنى از جمله زيانكاران خواهيم بود.

و روايت شده كه آدم و حوا ديدند بدرب بهشت نوشته بود: محمّد

[١]. ١٣- التطفيف

[٢]. ٢٠- السجده

[٣]. ٢٢- اعراف