اسرار الشهود فى معرفه الحق المعبود - اسيري لاهيجي، شمس‌الدين محمد - الصفحة ٢٠١ - حلاج

گزيد و بزودى به سبب زهد و تقوى و فصاحت و شجاعت اخلاقى خويش شهرت يافت. از شواهد شجاعت اخلاقى او مخالفت صريح اوست با خلافت يزيد بن معاويه كه در آن باب، برخلاف كسانى مانند شعبى و ابن سيرين كه از اظهار نظر صريح ابا كردند، عقيده خود را باز گفت.

وى همچنين در نامه‌هايى كه به عبد الملك و حجاج نوشته اين شجاعت اخلاقى خود را نشان داده است. حسن در مسجد بصره حلقه درس داشت و واصل بن عطا و عمرو بن عبيد، از رؤساى معتزله، نخست از شاگردان وى بوده‌اند. حسن بصرى هفتاد تن از صحابه را كه در واقعه‌ى بدر بوده‌اند دريافته است و احاديث بسيار از او نقل است. همچنين وى نه فقط در پيدايش طريقه معتزله مؤثر بوده، بلكه در ترويج فكر زهد نيز سهم بسيار داشته است و صوفيه او را از قدماى مشايخ خويش مى‌شمردند.

حسن در سال ١١٠ ق درگذشت.

(از دايرة المعارف فارسى)

حلاج‌

حسين بن منصور حلاج، صوفى معروف. به سال ٣٠٩ هجرى او را در بغداد كشتند. وى در بيضاء فارس متولد شد و در واسط رشد كرد و در جوانى در شوشتر مريد سهل تسترى بود. همراه او به بغداد رفت و در آن‌جا از محضر عمر و مكى و جنيد نهاوندى بهره‌ها برد. بعد به مكه رفت و به خلوت پرداخت. وقتى به بغداد برگشت، افكار تازه او مورد قبول صوفيان بغداد نشد. او هم جامه صوفيان را از تن بيرون كرد و چندى در فارس و خراسان به سياحت پرداخت و بعد به هند و تركستان و به قولى تا حدود چين رفت و با ملل و نحل مختلف آشنا شد. در بازگشت، برخى كارها و افكار او و نيز ارتباطش با قرامطه و شيعيان هم صوفيه و هم فقها و هم وزير خليفه را دشمن او ساخت. حلاج ناچار به خوزستان رفت و سه سال فرارى بود تا او را گرفتند و محاكمه‌اش كردند كه داعى قرامطه است و مذهب تأويل و اباحه دارد و به زندانش‌