زبان و ادب فارسی، فرهنگستان \ farhangestān-e zabān va adab-e fārsī\ ، مـؤسـسـه‌ای عـلـمـی ـ پژوهشی ـ فرهنگی.
در اواخر دورۀ قاجار و آغاز دورۀ پهلوی، و در پی آشنایی ایرانیان با تمدن مغرب‌زمین و فراهم آمدن بستری مناسب برای فعالیتهای گستردۀ فرهنگی، با ایجاد نهادهای تمدنی و شکل‌گیری اندیشه‌های ملت‌گرایانه، مخالفتهای گسترده‌ای با ورود واژگان و اصطلاحات بیگانه به زبان فارسی آغاز شد. از این‌رو، انجمنها و محافل ادبی دورۀ قاجار را به سبب تأثیری که در حفظ سلامت و آراستگی و نیز تقویت بنیۀ زبان فارسی داشته‌اند، می‌توان بنیان‌گذار اصلی فرهنگستان زبان و ادب فارسی در ایران دانست (سمیعی، ١٣٦).
پیش از تأسیس نخستین فرهنگستان، وزارت معارف با تشکیل «آکادمی طبی» و «انجمن علمی»، درصدد برآمد تا انجمنهایی متشکل از کارشناسان و ارباب فن برپا کند. برای مطالعه در این امر، جلسه‌هایی با حضور چند تن از پزشکان و دانشمندان برجسته تشکیل شد، و در یکی از این جلسات نیز نام فرهنگستان به‌عنوان جایگزینی برای واژۀ آکادمی برگزیده شد («تاریخی ... »، ٦).
نخستین جلسۀ رسمی فرهنگستانِ اول در ١٢ خرداد ١٣١٤، در زمان نخست‌وزیری محمدعلی فروغی و به ریاست او، و نیز با حضور ٢٤ تن عضو پیوسته در مدرسۀ عالی حقوق تشکیل شد. محمدتقی بهار، علی‌اکبر دهخدا، سعید نفیسی، بدیع‌الزمان فروزانفر، محمود حسابی، علی‌اصغر حکمت، عیسى صدیق و ولی‌الله نصر، برخی از اعضای پیوستۀ این فرهنگستان بودند. فرهنگستان اعضای وابسته‌ای نیز داشت که از آن میان می‌توان به محمدعلی جمال‌زاده، ابراهیم پورداود، عباس اقبال آشتیانی، علی‌اکبر سیاسی، آرتور کریستن‌سن دانمارکی و هانری ماسۀ فرانسوی اشاره کرد (همان، ١٦؛ صدیق، تاریخ ... ، ٣٥٤؛ «تاریخچه»، بش‌ ).
فضای سیاسی آن زمان، فرهنگستان را ناگزیر ساخت که تأمل و بیشترِ مطالعات خود را صرف برگزیدن واژگان اصیل فارسی و ترویج آنها به‌عنوان معادلی برای واژگان بیگانه سازد. این فرهنگستان در آغاز فعالیت خود، واژه‌های مناسبی را معادل‌سازی کرد (یغمایی، ٢٩٣-٢٩٥؛ سمیعی، ١٣٨؛ روستایی، ١٨).
در ١٣١٤ ش، کمیسیونهایی برای تهیۀ فرهنگ و دستور زبان، و پژوهش دربارۀ اصطلاحات جغرافیایی و نشر کتب کهن تشکیل یافت، اما دستاورد چشمگیری نداشت («تاریخی»، نیز سمیعی، همانجاها). از دهم شهریور ١٣١٤ به بعد، مدرسۀ عالی سپهسالار (دانشکدۀ معقول و منقول) به‌عنوان مقر فرهنگستان ایران در نظر گرفته شد. نشستهای این فرهنگستان تا ١٣٢١ ش و پیش از بنای ساختمان جدیدش در جنب دانشکدۀ یادشده، در همان‌جا برگزار می‌شد (همو، ١٣٨- ١٣٩).
فرهنگستان (اول) در بهمن ١٣١٥، نظام‌نامه‌ای برای بازبینی اصطلاحات علمی تصویب کرد و در آن به شرح روش و ضوابط معادل‌یابی پرداخت (همو، ١٣٩). این فرهنگستان در همان سال طرح تألیف و تدوین فرهنگ زبان فارسی را نیز تصویب کرد که حاصل آن انتشار دو فرهنگ ارزشمند، اما ناتمام بود (روستایی، ١١١).
با وجود کلیۀ اقدامات صورت گرفته، رضا شاه در ٧ اردیبهشت ١٣١٧، فرهنگستان را به سبب نارضایی از فعالیتهای آن منحل ساخت و هفتۀ بعد فرمان تشکیل دوبارۀ آن را به ریاست علی‌اصغر حکمت وزیر معارف وقت، صادر کرد (صدیق، یادگار ... ، ٢/ ٢٥٤).
نخستین جلسۀ عمومی فرهنگستان، پس از انحلال و تشکیل مجدد در ٢١ اردیبهشت به ریاست علی‌اصغر حکمت تشکیل شد. پس از چند ماه و در پی کناره‌گیری حکمت از وزارت معارف، اسماعیل مرآت به کفالت این وزارتخانه منصوب شد و ادارۀ امور فرهنگستان را نیز برعهده گرفت. در آذر ١٣٢٠ محمدعلی فروغی، و سال بعد نیز ادیب‌السلطنۀ سمیعی به ریاست فرهنگستان برگزیده شدند (سمیعی، ١٣٩-١٤٠). در زمان ریاست ادیب‌السلطنه، کار «زبان‌پیرایی» و «واژه‌سازی» متوقف شد و فعالیت فرهنگستان بیشتر جنبه‌ای ادبی ـ پژوهشی یافت و مجلۀ نامۀ فرهنگستان نیز از دستاوردهای همین دوره (١٣٢٢ ش) است (همو، ١٤٠).
در ١٣٢٥ ش انجمن ادبی فرهنگستان به ریاست محمدتقی بهار تأسیس، و کمیسیونهای زبان‌شناسی، باستان‌شناسی، قواعد و دستور زبان، تئاتر، موسیقی، ترانه‌ها و جز آنها در جنب آن دایر شد. از آن پس، فرهنگستان فعالیت اصلی خود را بر پژوهش در زبان و ادب فارسی متمرکز ساخت و تا اندازه‌ای از مسیر پیشین که عمدتاً متوجه واژه‌سازی بود، فاصله گرفت (همو، ١٤١).
در ١٣٣٣ ش فرهنگستان اول که حاصل کار آن به تصویب رساندن ٠٠٠‘٢ واژه و انتشار مجلۀ نامۀ فرهنگستان بود، به طور رسمی تعطیل شد («تاریخچه»، بش‌ ). در ٥ مرداد ١٣٤٧ فرمان تأسیس «بنیاد شاهنشاهی فرهنگستانهای ایران» صادر شد، و در آبان ١٣٤٩ وزیر فرهنگ و هنر ١١ تن از اعضای پیوستۀ فرهنگستان زبان ایران ــ ازجمله صادق کیا، محمد مقدم و حسین گل‌گلاب ــ را به محمدرضا شاه معرفی کرد (سمیعی، ١٤١-١٤٢؛ صفار مقدم، ١٥٨؛ نک‌ : کیا، ١). بدین‌ترتیب، فرهنگستان دوم در ٢٣ آبان ١٣٤٩ با عنوان «فرهنگستان زبان ایران» تشکیل جلسه داد و فعالیت خود را به طور رسمی آغاز کرد.
فرهنگستان در این دوره دو هدف عمدۀ نگهداری از زبان فارسی از طریق واژه‌گزینی، و مطالعه دربارۀ زبانها و گویشهای ایرانی را در قالب ٤ پژوهشگاه واژه‌گزینی، واژه‌های فارسی، زبانهای باستانی و میانه و گویشهای ایرانی، و دستور زبان فارسی مورد پیگیری قرار داد (سمیعی، ١٤٢؛ صفارمقدم، ١٥٨-١٦٠؛ فرهنگستان ... ، ٣-١١).
این فرهنگستان پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، مدتی کوتاه، فعال بود؛ اما در ١٣٦٠ ش، همراه با ١١ مرکز و سازمان پژوهشی دیگر در زمینۀ علوم انسانی و اجتماعی منحل، و به جای آن سازمانی به نام مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی (پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ه‌ م) تشکیل شد («تاریخچه»، بش‌ ؛ صفارمقدم، ١٦١-١٧٢).
در ١٣٦٨ ش، شورای عالی انقلاب فرهنگی، اساسنامۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی (فرهنگستان سوم) را با هدف حفظ سلامت و تقویت و گسترش زبان فارسی و تجهیز آن به منظور برآوردن نیازهای روزافزون فرهنگی و علمی و فنی، و ایجاد هماهنگی در فعالیتهای مراکز فرهنگی و پژوهشی در حوزۀ زبان و ادب فارسی، و نیز سازمان دادن به تبادل گستردۀ تجربیات در زمینۀ تحقیقات و مطالعات در این حوزه، و صرفه‌جویی در نیرو و هزینه و ایجاد مرجعی معتبر و برخوردار از وجهه و اعتبار جهانی در ایران، تصویب کرد (نک‌ : «درباره ... »، بش‌ ؛ «اساسنامه ... »، بش‌ ).
ارکان فرهنگستان زبان و ادب فارسی عبارت‌اند از: رئیس‌جمهور در مقام ریاست عالیۀ فرهنگستان، هیئت امنای فرهنگستانها، شورای فرهنگستان، رئیس فرهنگستان، و سرانجام، دبیر فرهنگستان. شورای فرهنگستان از میان اعضای خود، رئیس فرهنگستان را برای مدت ٤ سال انتخاب، و برای تأیید و صدور حکم به رئیس‌جمهور معرفی می‌کند. دبیر فرهنگستان نیز به انتخاب و حکم رئیس فرهنگستان منصوب می‌شود (همانجا).
در حال حاضر (١٣٨٩ ش)، اعضای پیوستۀ این فرهنگستان از ٢٥ تن ایرانی و ٤ غیرایرانی تشکیل شده‌اند. گروههای فعال در فرهنگستان امروزه متشکل است از: ادبیات معاصر، ادبیات تطبیقی، دانشنامۀ تحقیقات ادبی (که از وظایف آن تدوین دانشنامۀ زبان و ادب فارسی است)، دانشنامۀ زبان و ادب فارسی در شبه قاره، دستور زبان، زبانها و گویشهای ایرانی، فرهنگ‌نویسی، واژه‌گزینی و گروه تصحیح متون (عاصمی؛ «درباره»، بش‌ ؛ «گروهها ... »، بش‌ ). فرهنگستان زبان و ادب فارسی همچنین در حال حاضر در حال تدوین دانشنامۀ زبان و ادب فارسی و دانشنامۀ زبان و ادب فارسی در شبه‌قاره است (همانجا). انتشار فصلنامۀ نامۀ فرهنگستان نیز از دیگر فعالیتهای این فرهنگستان است که پس از تشکیل فرهنگستان سوم، بار دیگر مورد پیگیری قرار گرفت.
مقر فرهنگستان زبان و ادب فارسی در ١٣٦٩ش در ساختمان ریاست جمهوری در خیابان پاستور بود. پس از آن از ١٣٧١ تا ١٣٨٠ ش، به ساختمانی در خیابان بخارست (احمد قصیر) منتقل شد تا آنکه در ١٣٨٠ ش گروههایی از این فرهنگستان به‌سبب نبودِ فضای کافی به خیابان ولنجک، خیابان پانزدهم شرقی انتقال یافتند؛ اما کتابخانه، روابط عمومی، گروه واژه‌گزینی و چند گروه پژوهشی دیگر همچنان در خیابان بخارست مستقر بودند.
در ١٣٨٦ ش فرهنگستان زبان و ادب فارسی با احداث ساختمانهای مجموعۀ فرهنگستانها (شامل فرهنگستان زبان و ادب فارسی، علوم، علوم‌پزشکی، تالار گردهماییها و مسجدی بـا ٩٢٦‘١٣٦ مـ٢ مساحت) واقع در بزرگراه حقانی، بعد از ایستگاه مترو، به این مکان منتقل شد. ساختمان فرهنگستان زبان در زمینی به مساحت ٢٤٦‘١٤ مـ٢، و در ٥ طبقـه ساختـه شـده است. امروزه فروشگاه فرهنگستان همچنان در خیابان بخارست به معرفی و ارائۀ آثار منتشرشدۀ این نهاد فرهنگی می‌پردازد (عاصمی).

مآخذ

«اساسنامۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی»، «تاریخچه»، «دربارۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی»، «گروههای پژوهشی»، فرهنگستان زبان و ادب فارسی (مل‌ )؛ «تاریخی از فرهنگستان ایران»، نامۀ فرهنگستان، تهران، ١٣٢٢ ش، س ١، شم‌ ١؛ روستایی، محسن، تاریخ نخستین فرهنگستان ایران، تهران، ١٣٨٥ ش؛ سمیعی (گیلانی)، احمد، «سابقۀ فرهنگستان در ایران»، نامۀ فرهنگستان، تهران، ١٣٧٤ ش، س ١، شم‌ ١؛ صدیق، عیسى، تاریخ فرهنگ ایران، تهران، ١٣٣٦ ش؛ همو، یادگار عمر، تهران، ١٣٥٤ ش؛ صفارمقدم، احمد، «فرهنگستان دوم»، نامۀ فرهنگستان، تهران، ١٣٧٤ ش، س ١، شم‌ ٢؛ عاصمی، شیرین (رئیس دبیرخانۀ شورای فرهنگستان)، مصاحبه با مؤلف؛ فرهنگستان زبان ایران، تهران، ١٣٥١ش؛ کیا، صادق، مقدمه بر فرهنگستان زبان ایران (هم‌ )؛ یغمایی، حبیب، «تأسیس فرهنگستان»، یغما، تهران، ١٣٤٧ ش، س ٢١، شم‌ ٦؛ نیز:

Persianacademy, www. persianacademy.ir/ fa/ groups. aspx (acc.Jan.٢٤,٢٠١٠).
شیوا جعفری