اتحادیه، مدرسه \madrese-ye ettehādiy(yy)e\، شماری از مدرسه‌های ملی در تهران که پس از انقلاب مشروطه آغاز به فعالیت کردند. مهم‌ترین آنها دو مدرسه بودند که یکی نام اتحادیۀ وطن و دیگری نام اتحادیۀ دروازه‌قزوین داشتند. گویا این دو مدرسۀ ملی تا اواخر دورۀ قاجار دایر بوده‌اند.

١. مدرسۀ اتحادیۀ وطن

این مدرسه در ١٣٢٨ ق/ ١٩١٠ م، در خیابان گار ماشین (خیابان ری کنونی) در چهار‌راه مسجد شیخ ابوالفتح افتتاح شد ( استقلال ... ، ١٣٢٨ ق، شم‌ ٦٦، ص ٤) و دست‌کم تا دو دهه به فعالیت پرداخت. در نقشۀ مدارس تهران که در ١٣٠٤ ش ترسیم شده است، مدرسۀ اتحادیه به‌عنوان یکی از مدارس فعال تهران در شرق محلۀ چاله‌میدان در خیابان ماشین روبه‌روی دروازه‌مشهد قرار داشت. مؤسس و رئیس مدرسه، حاجی میرزا رضا خان وکیلی، نمایندۀ آذربایجان در دورۀ دوم مجلس شورای ملی بود. نیز مدرسۀ اتحادیۀ وطن در نخستین آگهی تأسیس خود ریاست افتخاری مدرسه را رئیس دارالشورای ملی، میرزا حسین خان پیرنیا مؤتمن ـ الملک، معرفی کرد. مدرسه از سوی وزارت معارف مجوز دریافت کرده بود و در سطح آموزش ابتدایی فعالیت داشت. مؤسسان آن در آغاز فعالیتش، تصمیم داشتند که مدرسۀ اتحادیه به‌صورت رایگان دانش‌آموز بپذیرد و به‌طور خاص، اطفال یتیم و بی‌بضاعت را آموزش دهد. افزون‌بر این، دوره‌های آموزشی شبانه برای بزرگ‌سالان نیز در این مدرسه برگزار می‌شد ( ایران نـو، ١٣٢٨ ق، شم‌ ٢٤٣، ص ٢؛ استقلال، ١٣٢٨ ق، شم‌ ٤٦، ص ٤).
مدرسۀ اتحادیۀ وطن با آغاز فعالیت خود توانست کمک مالی از مجلس شورای ملی دریافت کند؛ این کمک مالی تا ١٣٣٢ ق ادامه داشت (ملک‌زاده، ٢٣٣). از‌ این رهگذر، مدرسه توانست ٥٠ دانش‌آموز به‌صورت رایگان ثبت‌نام کند و دیگر دانش‌آموزان آن شهریۀ ماهیانه پرداخت می‌کردند. بنا‌بر آمار مدارس تهران در سال تحصیلی ١٣٢٨- ١٣٢٩ ق، مدرسه دارای ٧٠ دانش‌آموز بود (منصور‌السلطنه، ٢٥). رایگان‌بودن تحصیل دانش‌آموزان بی‌بضاعت گرچه کمکی برای آنان بود، اما این دانش‌آموزان التزامی به ادامۀ تحصیل نداشتند، به‌طوری‌که مدرسه در ١٣٢٩ ق ناچار شد اعلام کند که ١٢ تن از دانش‌آموزان مجانیِ مدرسه ترک تحصیل کرده‌اند و دانش‌آموزان جدید در صورتی جایگزین خواهند شد که «بی‌جهت» تحصیلات خود را رها نکنند ( استقلال، ١٣٢٩ ق، شم‌ ٢٦٢، ص ٤).

٢. مدرسۀ اتحادیۀ دروازه‌قزوین

این مدرسه به سال ١٣٢٥ ق/ ١٩٠٧ م، در جنوب غربی محدودۀ حصار ناصری تأسیس شد. نخستین آگهی‌ای که خبر از افتتاح مدرسه دارد، محل مدرسه را در شهر نو، واقع در بیرون دروازه‌قزوین، معرفی کرده است (مجلس، ٤). مدیر مدرسۀ اتحادیه ضیاءالدین [دری اصفهانی] نام داشت. قهرمان میرزا سالور (٩/ ٧٠٣٥) مدیر مدرسه را تنها با لقب ضیاءالدین معرفی می‌کند. این مدرسه نیز مانند مدرسۀ اتحادیۀ وطن، شماری از دانش‌آموزان بی‌بضاعت را برای تحصیل پذیرفته بود و هزینۀ تحصیل آنها از طریق کمکها و اعانه‌های مردمی تأمین می‌شد؛ برای نمونه، هزینۀ تحصیل ٣٠ دانش‌آموز را خیرخواهی در ١٣٣٤ ق متقبل شده بود (عصر جدید، ٨).
مدرسۀ اتحادیه چندی پس از آغاز فعالیت، از شهر نو به داخل محلۀ دروازه‌قزوین، کوچۀ قوام دفتر انتقال یافت ( اسنادی ... ، ١٢٤). در نقشۀ مدارس تهران به سال ١٣٠٤ ش، محل مدرسه در خیابان قوام‌الدوله کمی پایین‌تر از میدان وحدت اسلامی کنونی جانمایی شده است. مدرسۀ اتحادیۀ دروازه‌قزوین در ١٣٣٧ ق/ ١٢٩٨ ش، ٦ کلاس درس و ١٣٢ دانش‌آموز داشت و ١٢ معلم در آن به تدریس مشغول بودند ( اصول ... ، ٣٢)؛ این مدرسه دست‌کم تا پایان دورۀ قاجار فعالیت داشت. در ١٣٣٥ ق، شماری از دانش‌آموزان این مدرسه برای شرکت در امتحانات نهـایی به وزارت معارف معرفی شدند ( ایران، ٢).
گفتنی است روزنامۀ ایران نو در ١٣٢٧ ق از افتتاح مدرسه‌ای ملی در تهران به‌نام مدرسۀ «اتحاد ترقی معارف» سخن گفته است (شم‌ ١٧٩، ص ٢). بعدها در دورۀ رضا شاه، مدرسه‌ای دیگر در تهران به‌نام «اتحادیۀ شرف‌احمدی» فعالیت داشت که از آن به مدرسۀ «افتتاحیۀ شرف‌احمد» نیز یاد شده است (تعلیم ... ، ١٣١٣ ش، شم‌ ٥٢، ١٣١٧ ش، شم‌ ٥-٦؛ اقبال، برگ آخر).

مآخذ

استقلال ایران، تهران، ١٣٢٨ ق بب‌ ؛ اسنادی از مدارس دختران، از مشروطه تا پهلوی، به کوشش سهیلا ترابی فارسانی، تهران، ١٣٧٨ ش؛ اصول تعلیمـات، تهران، ١٢٩٨ ش، شم‌ ١؛ اقبـال، تهـران، ١٢٩٨ ش، س ١، شم‌ ٥؛ ایـران، تهران، ١٣٣٥ ق، شم‌ ١٣٥؛ ایران نو، تهران، ١٣٢٧ ق بب‌ ؛ تعلیم‌وتربیت، تهران، ١٣١٣ ش، نیـز ١٣١٧ ش؛ سالور، قهرمان میرزا (عین‌السلطنه)، روزنامۀ خاطرات، به کوشش مسعود سـالور و ایرج افشـار، تهران، ١٣٧٧ ش؛ عصر جدید، تهران، ١٣٣٤ ق، شم‌ ١٢٤؛ مجلس، تهران، ١٣٢٥ ق، شم‌ ١٢٨؛ ملک‌زاده، الهام، «وضعیت امور خیریۀ تهران در دورۀ مشروطیت»، گنجینۀ اسناد، تهران، ١٣٨٥ ش، شم‌ ٦٢؛ منصورالسلطنه، مصطفى، راپرت سالیانه در باب معارف و تعلیمات عمومی سنۀ ٢٩- ١٣٢٨، تهران، ١٣٢٩ ق.

مسعود تاره