شمیران، نخستین مدارس نوین \ noxostīn madāres-e novīn-e šemīrān \ ، نخستین مدارسی که به شیوۀ جدید در شمیرانات تأسیس شد.
نخستین مدرسه به شیوۀ نوین آموزشی در منطقۀ شمیران، پیش از انقلاب مشروطه و در تابستان ١٣٢١ ق / ١٢٨٢ ش / ١٩٠٤ م، در دزاشیب گشایش یافت. این مدرسه که فعالیت آن منحصر به فصل تابستان می‌شد، درواقع شعبه‌ای از مدرسۀ مظفریۀ تهران به شمار می‌آمد و به دستور مخبرالسلطنه، نایب کل وزارت علوم وقت، تأسیس شد ( تربیت، شم‌ ٢٨٢، ص ١١٦٨).
مدرسۀ دزاشیب ملی بود و از طریق دریافت شهریه از دانش‌آموزان اداره می‌گشت. بنا بود آن دسته از خانواده‌های دانش‌آموزان تهرانی که در تابستان به ییلاق شمیران منتقل می‌شوند، در شمیران نیز امکان ادامۀ تحصیل فرزندان خود را داشته باشند. مدارس تهران تا پیش از انقلاب مشروطه، از نظام آموزشی یکسانی پیروی نمی‌کردند و در برنامۀ درسی آنها تعطیلات تابستانی وجود نداشت. مدیریت مدرسۀ دزاشیب بر عهدۀ ابوالحسن فروغی، پسر محمدحسین ذکاءالملک فروغی بود و دست‌کم به مدت دو تابستان فعالیت آن گزارش شده است. ابوالحسن فروغی افزون بر مدیریت مدرسه تدریس زبان فرانسه، حساب و جغرافی را نیز بر عهده داشت (همان، شم‌ ٣٢٠، ص ١٤٧٤، شم‌ ٣٢١، ص ١٤٧٧).
معلم دیگر و همکار ابوالحسن فروغی در این مدرسه که زبان عربی و فارسی تدریس می‌کرد، روحانی‌ای به نام شیخ محمدحسین بود (فروغی، ١٥٥، ٤٢٢). از سرنوشت مدرسۀ دزاشیب، آگاهی دیگری در دست نیست. در سالهای ١٣١٢-١٣١٣ ش و ١٣١٤-١٣١٥ ش، مدرسه‌ای غیردولتی در دزاشیب با نام خیریه فهرست شده است. این مدرسۀ پسرانه در ١٣٠٨ ش تأسیس شده بود و در میان سالهای ١٣١٢- ١٣١٥ ش، یک کلاس درس با حدود ٢١ دانش‌آموز پسر و یک آموزگار داشت (نک‌ : سالنامه و احصائیه، قسمت دوم، ٣١؛ سالنامه و آمار، قسمت دوم، ٣٣).

نخستین مدارس دولتی

گسترش مدارس نوین در منطقۀ شمیران پس از دولتی‌شدن مدارس صورت پذیرفت. مدارس دولتی‌ای که در شمیران تأسیس می‌شدند، اغلب دورۀ آموزشی چهارسالۀ ابتدایی داشتند. در مواردی به سبب کمبود کادر آموزشی و کم‌تعدادبودن دانش‌آموزان، سطوح مختلف درسی هم‌زمان در یک اتاق (کلاس) تشکیل می‌شد. پس از پایان دورۀ آموزشی و در صورتی که دانش‌آموزان جدید به حد نصاب تشکیل کلاس درس نمی‌رسیدند، مدرسه به محلی دیگر منتقل می‌شد و دورۀ جدید را آغاز می‌کرد (مظفرمقام، ١٦؛ سالنامۀ دبیرستان شاهپور ... ، چ ١٣٢٤ ش، ١٤).
شمیران نخستین منطقه بعد از شهر تهران است که در آن، مدرسۀ دولتی تأسیس شد («تاریخچه ... »، ٥٣١). اما دربارۀ اینکه قدیمی‌ترین مدرسۀ دولتی شمیران چه نام داشت و چه زمانی تأسیس شد، گزارشهای یکسانی وجود ندارد. در سالنامه و آمار ١٣١٤- ١٣١٥ش، تاریخ تأسیس مدرسۀ نیاوران ١٢٧٨ ش / ١٣١٧ ق ذکر شده است. در مقالۀ «تاریخچۀ معارف ایران» نیز اشاره شده که مدرسۀ نیاوران نخستین مدرسۀ دولتی در خارج از شهر تهران بوده است (همانجا). اما گزارشی در منابع، مربوط به فعالیت مدرسه‌ای در این تاریخ در نیاوران وجود ندارد؛ چه‌بسا منظور از آن، مدرسۀ حصاربوعلی یا مدرسۀ صاحبقرانیه (تأسیس: ١٢٩٨ ش) باشد (نک‌ : دنبالۀ مقاله).
سالنامۀ دبیرستان شاهپور تجریش (چ ١٣٢٣ ش) قدیمی‌ترین دبستان چهارکلاسۀ شمیران را دبستان فردوسی تجریش می‌داند که در ١٢٨٥ ش تأسیس شده است، اما در آمار سال ١٣١٤-١٣١٥ ش، تاریخ تأسیس مدرسه را ١٢٩٥ ش ذکر کرده است؛ چه‌بسا فعالیت مدرسه پیش از این تاریخ، غیردولتی بوده، و پس از آن دولتی شده است. این مدرسه در ١٣١٥ ش، پسرانه بود و ٢٧٢ دانش‌آموز در کلاس اول تا چهارم داشت. همین مدرسه بود که بعدها گسترش پیدا کرد و در باغ‌فردوس با نام دبیرستان شاهپور، به‌عنوان نخستین دبیرستان شمیران درآمد و امروزه نیز دبیرستان جلال آل‌احمد وارث آن به شمار می‌رود (ص ١١؛ نیز نک‌ : ه‌ د، جلال آل‌احمد، دبیرستان).
گزارش دیگری وجود دارد که تاریخ تأسیس نخستین مدارس دولتی در شمیران و حومۀ تهران را به سال ١٢٨٩ ش / ١٣٢٨ ق بازمی‌گرداند. در این گزارش آمده است که این مدارس به همت یک روحانی به نام شیخ محمدحسن شیخ‌الاسلام پا گرفت و گسترش یافت. شیخ محمدحسن که پیش از ١٢٨٥ ش، امام جماعت یکی از مساجد شمیران بود، در پی حادثه‌ای، تصمیم به تأسیس مدارس و گسترش آموزش در شمیران گرفت. روزی شیخ محمدحسن در حصاربوعلی شمیران به مسائل شرعی پاسخ می‌داد؛ ناگاه گله‌ای گوسفند به این گمان که نعلین شیخ خوردنی است، به سوی او آمده، دور شیخ ازدحام کردند. مردم محل این اتفاق را کرامتی برای شیخ دانسته، گفتند گوسفندان پای شیخ را می‌بوسند و عرض حال می‌کنند. شیخ‌الاسلام پس از آن مصمم به تأسیس مدرسه در بلوکات حومۀ تهران، به‌ویژه شمیران شد (مظفرمقام، همانجا). تشابه اسم شیخ محمدحسن شیخ‌الاسلام و شیخ محمدحسین، نخستین معلم عربی مدرسۀ دزاشیب، و تقارن نسبی فعالیتهای آن دو در حوزۀ آموزش و مدارس شمیران، به‌ویژه اینکه هر دو روحانی بودند، قابل بررسی است؛ گرچه هنوز دلیلی در دست نیست که بتوان این دو را یک تن دانست.
روند گسترش مدارس در شمیران، همواره رو به ازدیاد نبود، چرا که از مجموع ٤٢ باب مدرسۀ حومۀ تهران در ١٣٠١ ش، ١٧ مدرسه تعطیل شده بود (همو، ١٨). در ١٣٢٤ ش، ٢٧ مدرسه در شمیران و لواسانات فعالیت داشته است (سالنامۀ دبیرستان شاهپور، چ ١٣٢٥ ش، ٣١). مهم‌ترین مدارس دولتی شمیران تا ١٣٢٥ ش را می‌توان به این ترتیب معرفی کرد:

١. مدرسۀ صاحبقرانیه

در ١٢٨٩ ش / ١٣٢٨ ق، شیخ محمدحسن شیخ‌الاسلام توانست با موافقت صنیع‌الدوله و از طریق ارائۀ لایحه‌ای به مجلس شورای ملی، اجازۀ تأسیس دو مدرسۀ دولتی پسرانه و دخترانه را در صاحبقرانیۀ شمیران به دست آورد. بودجۀ این دو مدرسه ماهانه ١٣٠ تومان بود که از محل درآمد باغهای دولتی تأمین می‌شد (مظفرمقام، ١٧). نام مدرسه در آمار سال ١٣١٤ ق ثبت نشده است و از سرنوشت آن اطلاعی در دست نیست.

٢. مدرسۀ تجریش

در ١٢٩١ ش / ١٣٣٠ ق، و در دورۀ وزارت حکیم‌الملک (قس: یغمایی، ١٣٣)، مدرسه‌ای پسرانه در تجریش با بودجۀ ماهانه ٥٠ تومان تأسیس شد. همچنین در ١٢٩٨- ١٢٩٩ ش با بودجۀ ٠٠٠‘٦ تومان در سال، ٢٠ مدرسه در حومۀ تهران برپا گشت که یکی از آنها مدرسۀ دخترانۀ تجریش بود (مظفرمقام، ١٧- ١٨). ظاهراً این مدرسه همان دبستان دخترانۀ همایون تجریش است که سال تأسیس آن را ١٢٩٧ ش نیز ذکر کرده‌اند (نک‌ : سالنامۀ دبیرستان شاهپور، چ ١٣٢٤ ش، ١٧). این دبستان در ١٣٢٠ ش، با افزودن سال هفتم به مدرسه، عنوان نخستین دبیرستان دخترانۀ شمیران را به دست آورد (همانجا).

٣. مدرسۀ مختلط حصاربوعلی (تأسیس: ١٢٩٨ ش)

این مدرسه که ظاهراً بعدها نام دبستان بوعلی گرفت، در ١٣٢٤ ش دورۀ کامل شش‌سالۀ ابتدایی را داشت و سال ششم آن به‌سبب پرتعدادبودن دانش‌آموزان، در دو شعبه (دو کلاس) برگزار می‌شد. از ١٥٧ دانش‌آموز آن، تنها ١٧ تن دختر بودند. دانش‌آموزان از روستاهای نیاوران، جمال‌آباد، حصارک، جماران، دارآباد، منظریه و ازگل به این مدرسه می‌آمدند (همان، چ ١٣٢٣ ش، ٨- ٩، چ ١٣٢٤ ش، ٣٩-٤٠).

٤. دبستان مختلط گلستان در اوین (تأسیس: ١٣٠٦ ش)

این دبستان چهارکلاسه بود و دو معلم داشت و از ٤٥ دانش‌آموز آن، ٣ نفر دختر بودند. شاگردان این مدرسه از اوین و درکه می‌آمدند (همان، چ ١٣٢٣ ش، همانجا).

٥. دبستان مختلط بوستان در لویزان (تأسیس: ١٣٠٧ ش)

این دبستان چهارکلاسه بود و دو معلم داشت و از ٤٥ دانش‌آموز آن، ٩ تن دختر بودند. دانش‌آموزان از مناطق لویزان، ازگل، مبارک‌آباد، شمس‌آباد و نارمک به این مدرسه می‌آمدند (همانجا).

٦. دبستان پسرانۀ جم در قلهک (تأسیس: ١٣٠٨ ش)

این مدرسه در آغاز، در محلۀ تیغستان و با دو کلاس درس شروع به کار کرد. مدیر وقت مدرسه نجم‌آبادی نام داشت. از مجموع ٣٥ دانش‌آموز مدرسه، ٢٤ نفر کلاس اول و بقیه کلاس دوم بودند. کمتر از یک سال بعد، حسن قوامی به مدیریت مدرسه تعیین شد و مدرسه در آغاز سال تحصیلی جدید، با ٥٢ دانش‌آموز به‌صورت سه‌کلاسه درآمد. پس از وی مدیریت مدرسه تا ١٣١١ ش به رضا تقوی رسید. در ١٣١٢ ش، مدرسه چهارکلاسه شد و در ١٣١٥ ش، ٨٠ دانش‌آموز داشت. نکتۀ قابل توجه اینکه از ١٣١٧ ش، یک کلاس با عنوان کلاس فلاحتی به مدرسه افزوده شد که در آن، دانش‌آموزان با کشاورزی آشنا می‌شدند.
مدرسۀ یادشده از ١٣١٧ ش به بعد، از تیغستان به قلهک منتقل شد و ساختمان آن در گورستان متروکی در قلهک ساخته شد. مدرسۀ قلهک که به مدرسۀ جم معروف بود، به‌تدریج به دبیرستان بدل شد و دومین دبیرستان پسرانۀ منطقۀ شمیران به شمار می‌آمد (سالنامۀ دبیرستان جم، ٨١- ٨٣؛ برای آگاهی بیشتر، ﻧﻜ : ه‌ د، جم، دبیرستان). این مدرسه در احصائیۀ دبستانهای دولتی در ١٣١٢-١٣١٥ ش، در شمار دبستانهای دولتی به ثبت رسیده است. دبستان جم دورۀ کامل شش‌کلاسه داشت و دارای ٨ معلم و ١٧٥ دانش‌آموز بود. شاگردان مدرسه از روستاهای قلهک، زرگنده، رستم‌آباد و دروس بودند.

٧. دبستان مختلط بهرام در رستم‌آباد (تأسیس: ١٣٠٨ ش)

پنج‌کلاسه بود و ٨ معلم داشت. از ١٩٩ نفر دانش‌آموز آن، ٦٢ نفر دختر و بقیه پسر بودند. دانش‌آموزان از روستاهای سلطنت‌آباد، اختیاریه، دروس، فرمانیه و قیطریه به این مدرسه می‌آمدند (سالنامۀ دبیرستان شاهپور، چ ١٣٢٣ ش، ٨- ٩).

٨. دبستان مختلط گلشن در دروس (تأسیس: ١٣١٥ ش)

این مدرسه تا ١٣٢٤ ش به مدیریت محمدحسین شعبانی اداره می‌شد و با آنکه دبستان چهارکلاسه بود، دو معلم داشت و عملاً شعبانی در ادارۀ مدرسه و دانش‌آموزان تنها بود (همان، چ ١٣٢٤ ش، ٣٨- ٣٩). در آن زمان، حدود ١٣ دختر و ٣٢ پسر در آن تحصیل می‌کردند که بیشتر آنها از روستاهای دروس، چیذر، سلیمانیه، سلطنت‌آباد و اکبرآباد بودند (همان، چ ١٣٢٣ ش، همانجا).

٩. دبستان مختلط ارمغان در سوهانک (تأسیس: ١٣١٥ ش)

در ١٣٢٤ ش به معلمی و مدیریت علی‌محمد رجایی اداره می‌شد. این مدرسه چهارکلاسه بود و یک معلم و ٣٣ دانش‌آموز داشت که ٧ تن از آنها دختر بودند. شاگردان همگی از روستای سوهانک به این مدرسه می‌آمدند (همان، چ ١٣٢٤ ش، ٤٢).

١٠. دبستان مختلط روان‌بخش در امامزاده قاسم (تأسیس: ١٣١٦ ش)

چهارکلاسه بود و ٢٠ دختر و ٧١ پسر در آن به تحصیل می‌پرداختند و روستاهای دربند و امامزاده قاسم را پوشش می‌داد.

١١. دبستان مختلط کاوۀ ونک (تأسیس: ١٣١٩ ش)

این دبستان با همت کارکنان و کارگران کارخانۀ ماسک ضدگاز موسوم به کارخانۀ شمارۀ ٥ ونک، و جمعی از اهالی ونک با حداقل امکانات تأسیس شد. محل دبستانْ اجاره‌ای بود و در یکی از ساختمانهای قدیمی متعلق به ورثۀ مستوفی‌الممالک، مالک ده ونک، قرار داشت. پس از انقضای مدت اجاره در ١٣٢١ ش، مدرسه به ساختمان دیگری انتقال یافت که آن هم به خانوادۀ مستوفی‌الممالک تعلق داشت. ساختمان مدرسه کوچک و فاقد امکانات لازم برای تحصیل دانش‌آموزان بود؛ دو اتاق به‌عنوان کلاس درس در نظر گرفته شده بود که به‌سبب فرسودگی، مشکلات زیادی برای دانش‌آموزان و معلمان پدید می‌آورد، به‌طوری‌که در زمستان پنجره‌های ساختمان را با کاغذ می‌پوشاندند، و در روزهای بارندگی کلاسها تعطیل می‌شد (همان، ٣٤-٣٧). این دبستان در ١٣٢٣ ش، دارای ٤ کلاس و ٣ معلم بود و ١٩ دختر و ٤٢ پسر، دانش‌آموزان آن بودند که همگی از اهالی روستای ونک به شمار می‌آمدند (همان، چ ١٣٢٣ ش، همانجا).

١٢. دبستان مختلط نیکی دزاشیب (تأسیس: ١٣١٩ ش)

این مدرسه را در زمین گورستان قدیمی دزاشیب بنا کرده بودند (نک‌ : آزادی، بش‌ ). مدرسه در آغاز، چهارکلاسه بود و ٤٩ دختر و ٦٥ پسر دانش‌آموز داشت که از روستاهای دزاشیب، چیذر، قیطریه و فرمانیه به آنجا می‌آمدند. دبستان نیکی با نام بعدی نیکی‌علاء تا مدتها برپا بود.

١٣. دبستان دخترانۀ قلهک (تأسیس: ١٣٢٠ ش)

این دبستان پنج‌کلاسه بود و ٤ معلم داشت. با آنکه نام دخترانه بر روی دبستان بود، از میان ١٠٢ دانش‌آموز آن، ١٦ نفر پسر بودند. دانش‌آموزان از مناطق قلهک و زرگنده به این مدرسه می‌آمدند.

١٤. دبستان مختلط بی‌سیم در حشمتیه (تأسیس: ١٣٢٠ش)

این مدرسه چهارکلاسه بود و ٦ معلم داشت و با ٤٧ دانش‌آموز دختر و ٦٧ پسر در مجموع ١١٤ دانش‌آموز داشت که در روستاهای قصر، حشمتیه، زندان و ایستگاه رادیو زندگی می‌کردند.

١٥. دبستان مختلط ضراب‌خانه (تأسیس: ١٣٢١ ش)

این دبستان چهارکلاسه بود و دو معلم داشت و در ١٣٢٣ ش، ٢٠ دختر و ٢٨ پسر از محلات ضراب‌خانه، کاظم آباد، مهران و چالهرز در آن به تحصیل مشغول بودند (سالنامۀ دبیرستان شاهپور، چ ١٣٢٣ ش، ٨- ٩).

مآخذ

آزادی، اسماعیل، «دبستان نیکی‌علاء و روز اول مهر»، وب قلم (مل‌ )؛ «تاریخچۀ معارف ایران»، تعلیم و تربیت، تهران، ١٣١٣ ش، س ٤، شم‌ ٩؛ تربیت، به کوشش محمدحسین فروغی، تهران، ١٣٧٧ ش، ج ٢ (شم‌ ٢١٢-٣٥٣)؛ سالنامۀ دبیرستان جم، تهران، ١٣٤٥ ش؛ سالنامۀ دبیرستان شاهپور تجریش، سال تحصیلی ١٣٢٢-١٣٢٣ ش، تهران، ١٣٢٣ ش؛ همان، سال تحصیلی ١٣٢٣-١٣٢٤ ش، تهران، ١٣٢٤ ش؛ همان، سال تحصیلی ١٣٢٤-١٣٢٥ ش، تهران، ١٣٢٥ ش؛ سالنامه و آمار، ١٣١٤- ١٣١٥ ش، وزارت معارف و اوقاف، ادارۀ کل انطباعات، دایرۀ آمار، تهران، ١٣١٥ ش؛ سالنامه و احصائیه، ١٣١٢-١٣١٤ ش، وزارت معارف و اوقاف، ادارۀ کل انطباعات، دایرۀ احصائیه، تهران، ١٣١٤ ش؛ فروغی، محمدعلی، یادداشتهای روزانه، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٩٠ش؛ مظفرمقام، احمد، «نقش شیخ محمدحسن شیخ‌الاسلام در ایجاد مدارس نوین تهران (١٢٩٨-١٣٠١ ش)»، پیام بهارستان، ١٣٨٢ ش، س٣، شم‌ ٢٩؛ یغمایی، اقبال، وزیران علوم و معارف و فرهنگ ایران، تهران، ١٣٧٥ ش؛ نیز:

Mke, http: / / mke.blogfa.com / post-٢٣.aspx (acc. May ٢٩, ٢٠١٣).
مسعود تاره