دانشنامه تهران بزرگ - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٧٣ - جاجرود، رودخانه
جاجرود، رودخانه
نویسنده (ها) : علی کرم همدانی - ناصر پازوکی طرودی
آخرین بروز رسانی : سه شنبه ١٩ آذر ١٣٩٨
تاریخچه مقالهجـاجـرود، رودخـانـه \ rūd-xāne-ye jājrūd\ ، بزرگترین رودخانه در شهرستان شمیران، با حوضۀ آبریزی به مساحت ٨٠٠‘٦٩ هکتار و با متوسط جریان آب سالانه به میزان ٣٥٠ میلیون مـ٣.
این رودخانه که از هزاران جوی و چشمۀ کوچک و بزرگ در مناطق لواسان و رودبار قصران، و در این محدودۀ جغرافیایی فراهم میشود، تا پیش از احداث سد لتیان طی سالهای ١٣٤٢-١٣٤٦ ش، در جنوب شهر لواسان کنونی از مجاورت روستایی به نام لتیان و از سمت غرب کوههای آراکوه و کوه جاجرود وارد درۀ جاجرود میشد و پس از طی مسافتی حدود ٣٥ کمـ به جلگۀ ری و ورامین میریخت و زمینها و روستاهای آن مناطق را آبیاری میکرد.
بخش عمدۀ آب این رودخانه پس از احداث سد لتیان، صرف آب آشامیدنی مردم تهران میشود و تنها درصدی از آن در هنگام بهار از دریچۀ سد خارج میشود و مسیر تاریخی خود را طی میکند و به دشت ورامین میرسد. در فاصلۀ ١٠کیلومتری شمال پاکدشت ورامین، رودخانۀ دماوند و رودخانۀ بومهن یا سیاهرود به رودخانۀ جاجرود میریزند. در پاییندست تقاطع این رودخانهها در ١٣٨٩ ش/ ٢٠١٠ م، سد جدیدی به نام سد ماملو احداث شده است تا امکان ذخیرهسازی و تأمین آب شهرستانهای ورامین و پاکدشت فراهم گردد و این سرزمینهای حاصلخیز و پربار که قابلیت ٣ بار کشت را در سال دارند و جمعیت زیادی در آنجا به کشاورزی مشغولاند، از رونق نیفتد. شاخههای رودخانۀ جاجرود را میتوان به ٣ دستۀ عمده تقسیم کرد: ١. شاخابههای شرقی، ٢. شاخابههای شمالی، ٣. شاخابههای شمال غربی و غربی.
١. شاخابههای شرقی
شاخابههای شرقی رودخانۀ جـاجرود شامل ٣ رودخانـۀ مجـزا و اصلی است: الف ـ رودخانۀ شاهنشین، ب ـ رودخانۀ لواسان، ج ـ رودخانۀ برگ جهان.
الف ـ رودخانۀ شاهنشین
سرچشمۀ نخستینِ این رودخانه از سیرکسر در ارتفاع ٣٧١‘٢متری از سطح دریا آغاز میشود و به سمت غرب جریان مییابد. یکی از درههایی که در این منطقه وجود دارد و آب از آن جاری است، آبلنجانی نام دارد. افزون بر این، چند چشمه نیز در سینهکش جنوبی نردهکوه وجود دارد که از سرچشمههای رودخانۀ شاهنشین به شمار میروند. بخشی از آب سد لار نیز برای تأمین آب آشامیدنی و کشاورزی روستاهای علایین و کلان، به این منطقه اختصاصیافتهاست.
ب ـ رودخانۀ لواسان
این رودخانه دارای دو شاخه است:
شاخۀ شرقی که آب درهها و چشمههای قسمت غرب نردهکوه و دامنههای جنوبی کوه فیلزمین و دامنههای شرقی کـوه زارع بـه آن میریزد و در جهت شمال شرقی ـ جنوب غربی به روستای لواسان بزرگ میرسد و در جبهۀ غربی روستا به شاخۀ دیگر رودخانۀ لواسان میپیوندد. طول این شاخه از رودخانۀ لواسان حدود ٥ کمـ است و اهالی محلی آن را دورآستانه یا پهلوانجو مینامند.
شاخۀ غربی رودخانۀ لواسان بزرگ از آب درهها و چشمههای سمت غرب کوه زارع و درهها و چشمههای دامنههای جنوبی گردنۀ گلسرداب و گردنۀ لواسان شکل میگیـرد و در جهت شمـال غـربی ـ جنوب شرقی ضمن آبیاری مزارع و مراتع طول مسیر، در غرب روستای لواسان به شاخۀ دیگر رودخانۀ لواسان متصل میشود و در امتداد مسیر جنوب، در غرب روستای کلان به رودخانۀ شاهنشین میپیوندد و به سمت غرب روانه میگردد.
این رودخانه هنگام گذشتن از کنار روستای چهارباغ، رودخانۀ چهارباغ نامیده میشود و آبِ دستکم ٣ چشمه ازجمله چشمۀ نساک در این روستا به آب رودخانه افزوده میشود و در جهت غرب به روستای رسنان میرسد. از دامنههای جنوبی کوه خورندان ــ در سمت شمال روستای رسنان ــ درهها و چشمههایی به سمت جنوب امتداد مییابد و آب آنها در جنوب غربی روستای رسنان، بـه این شعبۀ رودخانه ــ که در رسنان بـه نام رودخانۀ رسنان خوانده میشود ــ میریزد. مهمترین این درهها تنگ کریم نام دارد که دارای آب دائمی است و در گذشته، چند رشته قنات نیز در آن حفر کرده بودند تا کمبود آب روستا را جبران نمایند. برخی از این قناتها هماکنون نیز آبدهی دارند.
بدینترتیب، رودخانۀ شاهنشین پس از گذشتن از کنار روستای علایین و کلان، به رودخانۀ لواسان بزرگ ملحق میشود و از روستاهای چهارباغ و رسنان میگذرد و در جنوب روستای نیکنامده با رودخانۀ برگ جهان یکی شده، نام رودخانۀ لوارک به خود میگیرد و پس از عبور از جنوب مزارع زیادآباد، آلون و پُلکدی به منتهاالیه شرقی دریاچۀ سد لتیان میریزد. طول این شاخابه از رودخانۀ جاجرود حدود ١٧ کمـ است.
ج ـ رودخانۀ برگ جهان
رودخانۀ برگ جهان اصلیترین و پرآبترین شاخۀ بخش شرقی رودخانۀ جاجرود است. آب این رودخانه از درهها و چشمههای سمت غرب کوه خورندان و دامنههای جنوبی گردنۀ سور ــ در سمت شمالی روستـای بـرگ جهان ــ و دامنـههای شرقی کوه پنهدره سرچشمه گرفته، از همه طرف به روستای برگ جهان وارد میشوند. آب این چشمهها پس از تأمین آب آشامیدنی و کشاورزی اهالی برگجهان، به سمت جنوب جریان مییابد و از سمت غرب کوه لَزیمبره و روستای نیکنامده عبور میکند و به رودخانۀ شاهنشین ــ که در این منطقه رودخانۀ لوارک نامیده میشود ــ میریزد.
در اطراف روستای برگ جهان حداقل ٢٢ چشمۀ کوچک و بزرگ وجود دارد که مهمترین آنها نهرهای چالینبری، سرده، شاهان، آبک، شیران، لزیمبره و زیادآباد هستند. همچنین مهمترین قسمتهای اطراف روستای برگ جهان که دارای آب رواناند، درۀ پلنگچال، درۀ تنگهور، تنگۀ پاسویک، تنگۀ شنادار یا شنهدار، دشت اندار، تنگۀ اندار، تنگۀ میانرو، تنگۀ کناررو و کوه فراقکش نامیده میشوند. طول رودخانۀ برگ جهان از دورترین سرچشمه که گردنۀ سور نام دارد، تا رودخانۀ لوارک، حدود ٦ کمـ است. از دامنههای شمالی آراکو و درههای آن، چشمههای کوچک و عمدتاً فصلی به رودخانۀ شاهنشین یا لوارک میریزند که دارای آب زیادی نیستند و بیشتر توسط مالکان مزارع و باغهای اطراف چشمه مورد استفاده قرار میگیرند.
٢. شاخابههای شمالی
شاخابههای شمالی رودخانۀ جـاجرود شامل دو شاخـۀ اصلی است: الف ـ رودخانۀ افجه، ب ـ رودخانۀ کُند.
الف ـ رودخانۀ افجه
آب رودخانۀ افجـه از درههـا و چشمههای دامنۀ غربی کوههای اندار و کوه دشته و درهها و چشمههای جنوبی قلۀ کوههای سیاهریز، ریزان، و آتشکوه فراهم میشود. مهمترین چشمههای این حوضۀ آبخیز، چیکچیکک، چشمههای دشت هویج، آبشار سوستون، آبشار چُرند، گرچال، باغدنبال و چهارچشمه نام دارد. نیز مهمترین درههای اطراف افجه که آب نسبتاً دائمی در آنها جریان دارد، تختچالی، ولشک، پنهدره (پونهدره)، گوگرانه، گوخسون (محل خوابیدن گاو) و چند درۀ دیگرند.
افزون بر مناطق و کوهها و درههای ذکرشده، از دامنههای شرقی و جنوبی کوه و قلۀ ساکا نیز آب درهها و چشمههای محدودی به رودخانۀ افجه میریزند و بر میزان آب آن میافزایند. آب درهها و چشمههای یادشده در سمت شمال شرقی افجه به یکدیگر میپیوندد و از سمت شرق افجه و روستاهای سینک و هنزک عبور میکند و به ناحیۀ باغدره در شمال محلۀ ناران لواسان میرسد؛ آنگاه از میان درۀ عمیق میان محلۀ ناران و روستاهای تیمورآباد و سبوکوچک به ناحیۀ کلاک واقع در جنوب لواسان وارد میشود و از آنجا به دریاچۀ سد لتیان میریزد.
شاخۀ فرعی رودخانۀ افجه که از چشمههای دامنۀ جنوب غربی قلۀ ساکا سرچشمه میگیرد، از سمت غرب روستای افجه به ناحیۀ سرلو، سیاله و روستای انباج میرسد و پس از عبور از غرب روستاهای سینک و هنزک در محلی به نام کلان، واقع در شرق کوه باغدره به شاخۀ اصلی رودخانۀ افجه میپیوندد. مهمترین درههای شاخۀ فرعی رودخانۀ افجه که آب در آنها جریان دارد، تنگنبی، باغپایین، گِلاویک و لشچمن است و مهمترین چشمۀ آن «چشمۀ امام تقی» نام دارد. نام رودخانههای افجه را اهالی بومی منطقه، رودخانۀ مَلْبِدو نیز میگویند. درازای این رودخانه از سرچشمههای آغازین تـا دریاچۀ سد لتیان، حدود ١١ کمـ است.
ب ـ رودخانۀ کند
رودخانۀ کند دارای ٣ شاخۀ فرعی است: ١) رودخانۀ کند، ٢) رودخانۀ بوجان، ٣) رودخانۀ ناصرآباد.
١) رودخانۀ کند
آب رودخانۀ کند از درهها و چشمههای دامنۀ غربی قلۀ ساکا، دامنههای جنوب غربی آتشکوه، و دامنههای جنوبی کوه و قلۀ مهرچال با ارتفاع ٩١٢‘ ٣ متر سرچشمـه میگیرد. در حـوضۀ آبخیـز یادشده ٤ درۀ اصلی وجود دارد که آب چشمههای منطقه را در خود جای میدهد و به سمت مرکز روستای کند بالا و کند پایین هدایت میکند، سپس به سمت جنوب از مزارع کرت و کیور گذشته، در منطقۀ پشت لاریجان به رودخانۀ بوبان میپیوندد:
درۀ نخست در سمت شمال روستا واقع است و تختشاهک نام دارد. این دره در ادامۀ مسیر خود به سمت شمال مناطق گتفریجار، کوه ماپیرزنک و یخچال را پشت سر گذاشته، به آتشکوه میرسد.
درۀ دوم در سمت شمال غربی، و به نام کُماچغولین است. این دره در ادامه به سمت شمال به سیاهگاهره، اسپیگردن (گردنۀ سپید)، پَسدِز و سرانجام جبهۀ غربی آتشکوه ختم میشود.
درۀ سوم که از بقیۀ درهها پرآبتر است، کفترلو یا درۀ کفترخوان نام دارد و مناطق مهم آن اَشتل، چشمۀ جومهشوران و لویک نام دارد و انتهای آن به آتشکوه میرسد.
درۀ چهارم درۀ جوهک خوانده میشود و در سمت شمال غربی روستا واقع است و به کوه کهو ختم میشود.
مهمترین چشمههای پرآب حوضۀ آبخیز رودخانۀ کند جومهشورون (چشمهای که لباس در آن میشویند)، دوآب، تختشاهک، فِتیزار، کفترلو و هشنه نام دارد. اهالی روستای کند شاخۀ شرقی رودخانۀ کند را پیتپه، و شاخۀ غربی آن را هشنه مینامند.
٢) رودخانۀ بوجان
رودخانۀ بوجان دارای آب زیادی نیست. عمدۀ آب این رودخانه از کوه یخچال، واقع در شمال روستای بوجان سرچشمه میگیرد. مهمترین چشمههای این رودخانه کوهسیاه، ذوالفقاری، و وارِنجرو نام دارد. این رودخانه در مسیر شمال شرقی ـ جنوب غربی جریان دارد و پس از تأمین آب آشامیدنی اهالی و آبیاری باغهای روستا در جنوب روستای بوجان به رودخانۀ ناصرآباد میریزد.
٣) رودخانۀ ناصرآباد
آب رودخانۀ ناصرآباد نیز چندان قابلتوجه نیست. آب این رودخانه از دامنههای غربی کوه یخچال و کوهسای یا سیاهکوه از شمال روستای راحتآباد سرچشمه میگیرد و پس از تأمین آب این روستا، در جهت جنوب ادامه مییابد و از شرق روستای ناصرآباد عبور کرده، به رودخانۀ بوجان و سپس رودخانۀ کند متصل میشود.
چند چشمه نیز از دامنههای شرقی کوه ورجین به رودخانۀ ناصرآباد میریزد که مهمترین آنها چشمۀ درۀ رودبارک، چشمۀ درۀ گلتنگه، چشمۀ کردیان که از کوه پَلَک سرچشمه میگیرد، چشمۀ کلثوم واقع در مرکز روستای کردیان، چشمه گرچشمه، و چشمۀ چالناظراناند.
رودخانههای بوجان و ناصرآباد پس از پیوستن به یکدیگر در جنوب روستای بوجان از سمت شرق مزارع کردیان، سادات و چالناظران که هریک اکنون به محلی برای سکونت تبدیل شدهاند، در جنوب مزرعۀ کیور به رودخانۀ کند متصل میشود و در جهت جنوب از مزارع پشت لاریجان و تنگه یا بند کرسئون عبور کرده، وارد دشت لواسان میگردد و از محلههای نجارکلا و گلندوک در شهر لواسان گذشته، در جنوب مزرعۀ دستگرد به دریاچۀ سد لتیان میریزد. درازای این رودخانه از دورترین سرچشمه تا مخزن سد حدود ١٤ کمـ است.
در سمت شمال دشت لواسان که اکنون به شهر تبدیل شده است، درههایی وجود دارد که از میان برخی از آنها آب چشمههای بلندیهای شمال لواسان به سمت جنوب جاری است. این کوهها و درهها از سمت شرق به غرب به این نامها نامیده میشوند: کوه باغدره (مجاور جادۀ افجه)، کوه کند، گلتور، کوهک، قاضیآباد، تپۀ سرخه، و نجارکلا (مجاور رودخانۀ کند). برخی از محلههای شهر لواسان مانند باغ نظامالسلطان، گلندوک، مزرعۀ باستی، توکمزرعه، استلک و نوشانی در دهانۀ درههای سینهکش جنوبی کوه ورجین قرار گرفتهاند و از آب آنها بهرهبرداری میکنند. افزون بر این درهها، در شماری از محلههای شهر لواسان مانند باستی، جائیج، گلندوک و باغ نظامالسلطان چشمههایی وجود دارد که آب بخشی از محلهها را تأمین میکنند. هرچند آب این درهها و چشمهها در بیشتر موارد در حدی نیست که به افزایش آب رودخانۀ جاجرود کمک کند، اما در هنگام بارندگیهای شدید، سیلابهایی از آنها جریان مییابد که قابل توجهاند.
٣. شاخابههای شمال غربی و غربی
شاخابههای این بخش از رودخانۀ جاجرود که در منطقۀ رودبار قصران واقعاند، بخش عمدۀ آب رودخانۀ جاجرود را تأمین میکنند و بیشترِ آنها رودخانههای دائمیاند. این شاخابهها در جهت عکس حرکت عقربههای ساعت عبـارتانـد از: الف ـ رودخـانـۀ امـامـه، ب ـ رودخانۀ زایگان، ج ـ رودخـانۀ شمشـک، د ـ رودخانۀ دربندسر، ه ـ رودخانۀ آهنگرک، و ـ رودخانۀ آهار.
الف ـ رودخانۀ امامه
منشأ آب رودخانۀ امامه از دامنههای غربی کوهسای یا سیاهکوه و درهها و چشمههای سمت غرب قلۀ مهرجان و دامنههای جنوبی کوه و قلۀ همهن با ارتفاع ٥٩٠‘ ٣ متر است. رودخانۀ امامه دارای دو سرشاخۀ فرعی است:
سرشاخۀ اول این رودخانه در میان درۀ عمیقی ــ که بین کوههای سیاهکوه، مهرچال و قلۀ پیرزنکلون در سمت شرق و کوههای همهن در غرب، واقع شده است ــ جریان دارد. این سرشاخه نسبت به سرشاخۀ دیگر پرآبتر است و حدود ۵ کمـ طول دارد و در جهت شمال شرقی ـ جنوب غربی جاری است. مهمترین درههای این مسیر که دارای آب جاریاند، از جنوب به شمال، کوهسای، سیاهپلاس، قُرقَک، لارتنگه که چشمۀ مهم پلک در آن جاری است، لاره و پیرزنکلون نام دارند.
سرشاخۀ دیگر رودخانۀ امامه از شمال غربی به جنوب شرقی جریان دارد و در جنوب قلعۀ امامه و حدود ۲۰۰ متری شمال باغتنگه به سرشاخۀ دیگر میپیوندد. درهای که این شاخۀ رودخانۀ امامه در آن جریان دارد، در حقیقت یکی از درههای سینهکش جنوب شرقی کوه همهن است. درههای فرعی این مسیر به نامهای لارک، اسپیدچال، اسپیخاص و درۀ همهن خوانده میشوند. این دو شاخۀ رودخانۀ امامه پس از پیوستن به یکدیگر، و عبور از باغتنگه، از سمت مشرق روستاهای امامۀ بالا و امامۀ پایین و سمت غرب مزارع لتمون به سمت جنوب شرقی ادامه مییابد و از دامنههای شمال غربی کوه ورجین و دامنههای جنوب شرقی کوههای اورجین عبور کرده، به روستای کلوگان میرسد و در پایان در ناحیۀ کمرخانی به رودخانۀ جاجرود میریزد. طول این رودخانه از سرمنشأ تا اتصال به رودخانۀ جاجرود حدود ۱۸ کمـ است و در سالهای پربارش و در زمستان و بهار، آب زیادی را به رودخانۀ جاجرود منتقل میکند. یادآوری این نکته لازم است که در طول مسیر حدفاصل روستای کلوگان و امامه، آب چند چشمه به رودخانۀ امامه میریزد که مهمترین آنها چشمۀ درازبال، چشمۀ دشتک و چشمۀ پدر است.
ب ـ رودخانۀ زایگان
روستای زایگان رودخانهای ندارد، اما از کنار آن رودخانهای عبور میکند که یکی از شاخههای پرآب رودخانۀ جاجرود است و شامل ۶ شاخابه با این نامها ست: ۱) رودخانۀ سیروندی، ۲) رودخانۀ خاتونبارگاه، ۳) رودخانۀ گرمابدر، ۴) رودخانۀ آبنیک، ۵) رودخانۀ لالان، ۶) رودخانۀ روته.
۱) رودخانۀ سیروندی
آب این رودخانه از دامنۀ شمالی کوه پیرزنکلون (پیرزنکلوم) و درهها و چشمههای دامنۀ کوه و قلۀ کاسونک و درهها و چشمههای دامنۀ غربی تنگ گرگکش سرچشمه میگیرد. آب درههای کوه پیرزنکلون و کاسونک از جنوب به شمال جریان دارند و با پیوستن به آب درههای تنگ گرگکش که از شرق به غرب جاری است، در ادامۀ مسیر به سمت غرب، در محل مزارع و مراتع شیربرکش، به رودخانۀ خاتونبارگاه پیوسته، از مزارع منطقۀ پیرجبار میگذرد و در جنوب روستای گرمابدر به رودخانۀ گرمابدر میپیوندد.
مهمترین درههایی که در این حوضۀ آبخیز واقعاند و آب دائمی دارند، چارزگرد، صدچال، چارزکمر، سوربندی، بَندابون، لَپو، هَشتدَر، بَلتخته، بَلمِ نو، سوربندر، شیورکش و چشمۀ پرآب و معروف سفیدچشمه هستند. در سمت شمال رودخانۀ سیروندی، کوهی واقع است که از دامنۀ جنوبی آن نیز در فصل بهار رودهای کوچک فصلی جاری میشود و به رودخانۀ سیروندی میریزد.
۲) رودخانۀ خاتونبارگاه
آب این رودخانه از دامنههای شمالی کوه دریوک و دامنهها و درههای سمت غرب کوه خاتونبارگاه و دامنههای جنوبی کوههای اشترگاه و کـوه خرسنگ شرقی کـه در امتـداد شرقی ـ غربی یکدیگر قرار دارند، تأمین میشود و آبی دائمی دارد.
مهمترین درههای پرآب این حوضۀ آبخیز شامل کنگرجاری، کشتان، لَسَرَک، بندامیون، زردهبند، ولیآباد، دریوک، خاتونبارگاه، و گردنۀ یونجهزار (یونزا) است که ادامۀ آنها به ارتفاعات مشرف به دشت لار ختم میشود. مسیر حرکت آب درههای این منطقه از شرق به غرب و از شمال به جنوب است و پس از پیوستن به یکدیگر به سمت غرب جریان یافته، در محل مزارع شیربرکش به رودخانۀ سیروندی متصل میشود. آب این رودخانه دائمی، و از گواراترین آبهای منطقه است و طول آن از دورترین سرچشمه تا ناحیۀ شیربرکش حدود ۶ کمـ است.
۳) رودخانۀ گرمابدر
آب این رودخانه چندان قابل توجه نیست و چشمهها و درههای زیادی به آن ختم نمیشوند. عمدۀ آب این رودخانه از یک درۀ اصلی که در حدفاصل کوههای خرسنگ شرقی و خاتونبارگاه شمالی در جهت شمال به جنوب امتداد دارد، تأمین، و جاری میگردد. این دره که اهالی آن را درۀ چشمهسر مینامند، دارای چشمۀ مهمی به همین نام است؛ کوه انتهای این دره را نیز کوه چشمهسر میگویند. طول این رودخانه از سرمنشأ اصلی تا محل پیوستن به دو رودخانۀ قبلی در جنوب روستای گرمابدر، حدود ۵/ ۳ کمـ است.
۴) رودخانۀ آبنیک
رودخانۀ آبنیک از شاخههای اصلی و پرآب رودخانۀ جاجرود، و دارای حوضۀ آبخیز نسبتاً وسیعی است. آب این رودخانه از درهها و دامنههای غربی کوه سیالیز و کوه خاتونبارگاه شمالی، دشت جانستون، دامنههای غربی کوه خرسنگ جنوبی، درهها و دامنههای جنوبی کوه خرسنگ میانی، و درهها و دامنههای شرقی کوه جانستون تأمین میشود.
مهمترین درههای این حوضۀ آبخیز که دارای آب دائمیاند، چشمهلو، کزار، چالباغ، تونپلی، اسپیجانستون، ککدره، بازندان، بندجک، استرک، چالزمین، خونیک، گلوگاه، چالکون، بندبُن و گرگچال نام دارند. مهمترین چشمۀ این حوضه سفیدچشمه است، و آب مصرفی روستا از آن برداشت میشود. طول این رودخانه از دورترین سرچشمه (کوه خرسنگ شمالی) تا جنوب روستای آبنیک ــ محل پیوستن این رودخانه به رودخانههای سیروندی، خاتونبارگاه و گرمابدر ــ حدود ۵/ ۵ کمـ است.
درازای مسیر رودخانۀ آبنیک و شاخههای فرعی آن از نقاط بسیار سرسبز و خنک منطقه است. مسیر این رودخانه یکی از مسیرهای اصلی و انتخابی بسیاری از کوهنوردان حرفهای و دوستداران کوه و طبیعت است و در بیشتر روزهای سال میتوان گروههایی از آنان را در این منطقه دید.
۵) رودخانۀ لالان
این رودخانه مانند رودخانۀ آبنیک در این منطقه، از شاخههای پرآب و دائمی رودخانۀ جاجرود، و دارای بیشترین دره و چشمۀ پرآب در تمامی مناطق لواسان و رودبار قصران است. آب این رودخانه از درهها و دامنههای غربی کوهچال و کوه عسلک، دامنهها و درههای سینهکش غربی کوه جانستون، درهها و چشمههای جنوبی کوهها، گردنه و قلههای کوه ورزآب، درهها و دامنههای جنوبی برج خُلِنو، دامنهها و درههای سینهکش شرق قلههای کوه سرکچال، و کوههای ریگچال و درۀ پلک تأمین، و از سمت شرق، شمال و غرب به درۀ لالان ــ که با عمق زیاد در میان کوههای یادشده از شمال غربی به سمت جنوب کشیده شده است ــ جریان مییابد.
مهمترین درهها و مناطق دارای آب جاری از لالان به سمت شمال و شمال غربی به نامهای گودالبند، عسلک، میونچال، زارع، چالکردن، وَلدره، چالبره، کرباسچال، حلبیچالک، چالچنکک، بالوخورتو، وادار، کشکویک، چمزمین (زمین چمن)، کتله، اوساگوره، میانکوه، تلخاب، آبشار، بنرو، گتچال، کلونبستک، مطبخ، خرمکیا و کالِ کاکبند، خوانده میشوند. نیز نام برخی از درهها و تنگههای پرآب سمت غرب رودخانۀ لالان به نامهای گردنۀ سیلو، چهارسلطان، سیاهچال، خاصهبن، شیرمرزه، یازچالک، فیلگهره، گوسنگ، ریگچال، هفت چشمه، کهو و ساکاچال خوانده میشوند. دره یا تنگۀ ورزا، تنگ لبسنگ یا ریگچال، تنگۀ گتروآرک (رودخانۀ بزرگ) و تنگۀ کوشک روآرک (رودخانۀ کوچک) از مهمترین و پرآبترین تنگههای حاشیۀ رودخانۀ لالاناند و چشمههای مهم این حوضۀ آبخیز چشمۀ تنگ ورزا، چشمههای هاشم، چشمۀ رضا، چشمۀ تلخاب و چشمۀ آبشار هستند.
طول رودخانۀ لالان از دورترین سرچشمۀ واقع در شمال غربی (برج خلنو) تا روستای زایگان که محل الحاق رودخانۀ لالان به دیگر رودخانههایی است که از شرق بـه غرب جریان دارند، حـدود ۱۱ کمـ است. طول مسیر این رودخانه مانند رودخانۀ آبنیک و بلکه بیشتر از آن سرسبز، و پوشیده از انواع علوفه و گونههای متنوع گیاهان دارویی و صنعتی است.
۶) رودخانۀ روته
این رودخانه بهسبب حوضۀ آبخیز محدودش، آب زیادی ندارد و در بسیاری از سالها که میزان بارش باران کاهش مییابد، حتى پاسخگوی نیاز آب آشامیدنی و کشاورزی اهالی روستای روته نیز نمیتواند باشد. عمدۀ آب رودخانۀ روته از دامنههای غربی کوه تیزهزردبند، قلۀ روته، مزرعۀ لپهسنگ، دامنههای جنوبی قلههای سرکچال، درههای شرقی گردنۀ لجنی، کوهچمن یا پینسوم، و تنگههای سمت شرق کوه آبک که در امتداد شمالی ـ جنوبی یکدیگر قرار دارند، تأمین میشود.
نام درههای دامنۀ کوههای یادشده که آب نسبتاً دائمی دارند، از جنوب به شمال و سمت چپ رودخانۀ روته، پشتلاروک (پشت رودخانه)، گُلهلیژدره، چالولی، درۀ اَشدَر که چشمۀ مهمی به نام خونیک دارد، بندبن، گردنۀ سوتک و چالمَمِجارک است. درههای مهم سمت راست رودخانۀ روته نیز به نامهای سودره، تختاستلک، گردنۀ چالسودره، تنگهدره، جاخوردره، گردنۀ آتشگاه، بندمیرزا، اسبیریگ، سیاهبند، گردنۀ ویوِن، پیاستل و لارک نو خوانده میشوند. یکی از چشمههای پرآب مسیر رودخانۀ روته چشمۀ اسپیریگ نام دارد که در منطقۀ لجنی واقع است.
در فاصلۀ ۵۰ متری سمت غرب روستای روته، چشمۀ آبی وجود دارد که اهالی روستا آن را مقدس میدانند و حکایتهایی در مورد حرمت آن نقل میکنند. این چشمه به نام چشمهخونی نامیده میشود.
مسیر رودخانۀ روته از شمال به جنوب است و پس از گذشتن از مجاورت روستای روته در ادامۀ مسیر خود به جنوب در منطقۀ مزرعۀ فردآباد به رودخانههایی که از سمت شرق به غرب میآیند، میریزد. طول مسیر این رودخانه از دورترین سرمنشأ حدود ۷ کمـ است.
رودخانهای که در این مقاله بهسبب عبور از روستای بزرگ زایگان، از آن با نام رودخانۀ زایگان یاد شده است، با ۶ شاخۀ فرعی که از سمت شرق به غرب و شمال به جنوب جریان دارند، در نهایت در ادامۀ مسیر خود به سمت غرب، در کنار شهر فشم به رودخانۀ جاجرود میریزد.
ج ـ رودخانۀ شمشک
رودخانۀ شمشک بهرغم داشتن حوضۀ آبخیز نسبتاً وسیع و نزدیکی به قلههای بلند و برفگیر که بلندی آنها بیش از ۸۰۰‘ ۳ متر است، بهسبب گسترش ساختوسازهای بیرویه، بهخصوص مجتمعهای مسکونی بلندمرتبه که نیاز به آب مصرفی فراوان دارند، فاقد آب جاری قابل توجه و سالم است. آب اندکی که در این رودخانه جاری است، یکی از آلودهترین آبهای منطقه است، زیرا عمدتاً فاضلاب خانهها و آب جاری خیابانها و کوچههای سطح شهر است که اصول اولیۀ بهداشتی در آنها رعایت نمیشود.
تقریباً آب تمامی چشمههای اطراف شمشک به داخل منابع و مخازنی هدایت میشود که آب بخشی از محلات را تأمین میکنند و پس از مصارف عمومی در اماکن مسکونی، پسماندههای آن از آنها خارج، و در جویها و کوچهها و نهایتاً رودخانه جاری میشوند. بدینترتیب، آب یکی از شاخههای اصلی رودخانۀ جاجرود که زمانی سالمترین و گواراترین آبهای منطقه به شمار میرفت، دیگر وجود خارجی ندارد.
عمدۀ آب رودخانۀ شمشک قبل از بروز وضعیت یادشده، از دامنهها و درههای سینهکش غربی کوهچمن و پینسوم با ارتفاع ۲۳۸‘ ۳ متر، درهها و تنگههای سینهکش جنوبی قلههای سرکچال با ارتفاع متوسط ۰۰۰‘۴ متر، و دامنههای جنوبی کوه کلونبستک کوچک شرقی با ارتفاع متوسط ۹۰۰‘ ۳ متر تأمین میشد.
مهمترین درهها و چشمههای رودخانۀ شمشک از جنوب به شمال، و سپس غرب عبارتاند از: چشمۀ جوزدارکشون در دامنۀ غربی کوه پینسوم و سمت شرقی روستای جیرود، پولادره، کَکُمچال، درۀ اوبک در سمت شرق روستای دورود، درۀ ویاون، درۀ هفتچشمه، درۀ تیس، درۀ سیابند، درۀ فیچال، کوه و درۀ زردبند که دو چشمۀ مهم به نامهای قدیرچشمه و چشمۀ آفتابندیده دارد، درۀ چشمۀ بندگاه، درۀ اوخوره، درۀ سَن اُسبِسون که چشمهای به نام اِسپیچشمه دارد، درۀ سیاهبند و چشمهای به همین نام در آن، درۀ شاهنو، سِلتونگاهره (سلطان گاهره)، درۀ اَسفاهنو که چشمۀ بزرگی دارد و آب آشامیدنی شمشک بالا از آن تأمین میشود، و درۀ کلونبسَتک که چشمۀ پرآبی به نام گتپَل دارد و بخشی از آب روستای شمشک از آن تأمین میشود.
حدفاصل حوضۀ آبخیز رودخانۀ شمشک و رودخانۀ دربندسر (نک : دنبالۀ مقاله) یالی از کوه کلونبستک است که وِنجارکش، و اراضی آن لارسی نام دارد. چشمهای نیز به نام چشمهسرک در سمت شمال شرقی روستای شمشک جاری است که آب روستای سفیدستان را که اکنون بخشی از شمشک به حساب میآید، تأمین کند.
د ـ رودخانۀ دربندسر
رودخانۀ دربندسر دارای آب زیادی نیست. عمدۀ آب این رودخانه از درهها و چشمههای سینهکش جنوبی کوههای کلونبستک کوچک و قلۀ خوتویک با ارتفاع ۱۵۵‘۴ متر، درههای سمت شرق گردنۀ دیزین با ارتفاع ۲۵۰‘ ۳ متر، دامنهها و درههای سینهکش شمالی کوه برهچر با ارتفاع ۳۸۰‘ ۳ متر، و دامنههای شمالی کوههای بندگاه، دوزقک، زیارتسر، گرزنسا و کوه دورود که در جهت غرب به شرق در امتداد یکدیگر قرار دارند و دارای ارتفاع متوسط ۵۰۰‘ ۳ مترند، تأمین میشود. مسیر حرکت این رودخانه از غرب به شرق است و حدود ۶ کمـ درازا دارد.
مهمترین درههای دارای آب و چشمههای دائمی این رودخانه از وِنجارکش و اراضی لارسی که مرز میان شمشک و دربندسرند، به طرف غرب (گردنۀ دیزین) و از آنجا به سمت شرق تا کوههای روستای جیرود عبارتاند از: تلختنگه یا ترتنگه، درۀ تلخاب، دوآب (محل برخورد دو رود کوچک سیاوش و تلختنگه)، گِلچال، تپهسرک، درۀ گورا، لارچال، بائوچال، درۀ شریفیورک، و قلقلچشمه؛ و از غرب به شرق دره و رودخانۀ بَشمِسر، درۀ زیارتسر، درۀ دورود، قلعهچشمه، و درۀ هلاشوران.