آصف‌الدوله \āse(a)f-od-dowle\، حاج غلامرضا خان (د ١٣٢٧ ق/ ١٩٠٩ م)، حاکم تهران در ١٣١٧ ق/ ١٨٩٩ م.
غلامرضا خان پسر حسین خان شهاب‌الملک شاهسون اینانلو بود. پدرش به دورۀ جوانی، با منصب یوزباشی‌گری در شمار صاحب‌منصبـان نظامی درآمد و به هنگام جنگ هرات، منصب سرتیپی گرفت و به شهاب‌الملک ملقب، و امیر توپ‌خانه شد. حسین خان شهاب‌الملک با گذر زمان به رتبۀ امیرنویانی رسید و چندی حاکم خراسان بود و در ١٢٩٢ ق/ ١٨٧٥ م درگذشـت ( ایران، ١٢٩٢ ق، شم‌ ‌٢٤٨، ص ٤). در ١٢٩١ ق، چون حسین خان لقب نظام‌الدوله گرفت، پسرش غلامرضا خان ملقب به شهاب‌الملک شد. از این زمان تا ١٣٠٤ ق/ ١٨٨٧ م، نام غلامرضا خان در شماره‌های مختلف سالنامه‌های ایران به‌عنوان یکی از سرتیپان توپ‌خانه ثبت شده است (نک‌ : چکیده ... ، بندهـای ٠١٥‘١، ٩١٦‘١، جم‌ ). غـلامرضـا خـانِ شهـاب‌الملـک از ١٣٠٩ ق به‌بعد، به نظام‌الدوله امیرتومان ملقب شد (همان، بندهای ٥١٩‘١٢، ١٠٩‘ ١٣).
غلامرضا خان در ١٢٩٥ ق/ ١٨٧٨ م، به حکومت کرمان و بلوچستان منصوب شد و یک‌سال پس‌ازآن، هنگامی‌که یحیى ‌خان، کلانتر کرمان، در حادثۀ بلوای عام کرمان به قتل رسید، از حکومت کرمان برکنار شد و به تهران بازگشت. او چندی بعد در ١٢٩٨ ق به‌جای بدیع‌الملک میرزا حشمت‌السلطنه به حکومت کرمانشاه تعیین شد و در ١٢٩٩ ق از سوی کامران ‌میرزا نایب‌السلطنه که حکومت مازندران در شمار ابواب‌جمعی او بود، به‌عنوان مباشر تعیین گشت و عملاً به حکومت ایالت مازندران رسید. چون کامران ‌میرزا در ١٣٠٢ ق/ ١٨٨٥ م غلامرضا خان سرتیپ را از حکومت مازندران کنار نهاد، غلامرضا خان برای دادخواهی، چندی در خانۀ امینه اقدس، همسر ناصرالدین شاه، بست نشست، و در ١٣٠٥ ق/ ١٨٨٨ م دیگربار به حکومت مازندران رسید و نیز یکی از اعضای مجلس شورای دولتی گردیـد (بـامداد، ٣/ ١٤-١٦). او در طی سالهای ١٣٠٦-١٣٠٧ ق والی کردستان، و از ١٣٠٨ تا ١٣٠٩ ق والی خوزستان بود (چکیده، بندهای ١٢٧‘١٠، ٩٧٩‘١٠، ٥٠٤‘١١، ٥١٩‘١٢).
غلامرضا خان در رجب ١٣١٣/ دسامبر ١٨٩٥، لقب آصف‌الدوله گرفت و به حکومت خراسان و سیستان تعیین شد ( ایران، ١٣١٣ ق، شم‌ ‌٨٧٣، ص ٢). آصف‌الدوله بـرای دستیابی به حکومت خراسان، باغ قیطریۀ شمیران را که ملک شخصی او بود، به صدراعظم میرزا علی‌اصغر ‌خان اتابک پیشکش کرد (سعادت، ٨٥). آصف‌الدوله در مدت حکومت خراسان تولیت آستان قدس رضوی را نیز بر عهده داشت (افضل‌الملک، ٧٧، ٨٩، ٩٦)، و پس از آن در ١٣١٥ ق/ ١٨٩٧ م، حاکم کرمان و بلوچستان شد و تا صفر ١٣١٧/ ژوئن١٨٩٩، بر این سمت باقی بود (همو، ١٨٤؛ بامداد، ٣/ ١٦).
حاج غلامرضا خان آصف‌الدوله امیرنویان، پس از پایان حکومتش در کرمان، به تهران آمد و در ربیع‌الآخر ١٣١٧، به خواست میرزا علی‌اصغر خان امین‌السلطان، صدراعظم، به‌عنوان حـاکم تهران تعیین شد ( ایران، ١٣١٧ ق، شم‌ ٩٦٣، ص ٢؛ افضل‌الملک، همانجا). در فرمانی که از سوی مظفرالدین شاه قاجار صادر گشت، آصف‌الدوله وظیفه داشت به حفظ امنیت و نظم شهر بپردازد و مانع افزایش نرخ نان و دیگر ارزاق باشد. او در این دوره افزون‌بر حکومت تهران، به‌عنوان وزیر خالصجات نیز تعیین شد و ادارۀ امور خالصجات را به پسر خود شهاب‌الملک واگذار کرد. همچنین رسیدگی به امور ایلات اطراف تهران بر عهدۀ او قرار گرفت ( ایران، همان چ، ص ٢-٣؛ سپهر، ١/ ٥٣٣). به‌این‌ترتیب حكومت بلوک ‌خوار و ایلات پنج‌گانۀ تهران از قبیل هداوند، سیل‌سیر، قراجورلو، عرب میش‌مست و طوایف مهاجر فارسی و انبار دیوانی كه پیش‌تر هریك به‌صورت مستقل اداره می‌شدند، جزو حكومت آصف‌الدوله شد. وی توانست ادارۀ امور نانواییهای تهران را سامان بخشد و نرخ نان را نیز تثبیت کند؛ ازاین‌رو، صدهزار تومان پاداش از خزانه دریافت كرد (نظام‌السلطنه، ١/ ٢٨٦‌-٢٨٧) و با خلعت و سردوشی الماس، مورد تفقد شاه قرار گرفت ( ایران، همان چ، شم‌ ٩٧٤، ص ٤).
حکومت آصف‌الدوله در تهران هم‌زمان با دریافت دومین وام خارجی ایران از روسیه بود. مظفرالدین شاه قاجار از طریق این وام، دومین سفر خود به اروپا را در پیش گرفت. در نبود شاه، پسرش شعاع‌السلطنه به‌عنوان نایب‌السلطنه در تهران تعیین شد. آصف‌الدوله که از کارگزاران امین صدراعظم به شمار می‌رفت، با داشتن اختیاراتی گسترده‌تر از اختیاراتِ دیگر حکام تهران، وظیفه داشت در نبود شاه، مانع هرگونه شورش و هرج‌ومرج گردد، اما در این کار موفق نبود؛ با خارج‌شدن مظفرالدین شاه از ایران، بهای نان در تهران افزایش یافت و در کار نانواییها نیز خلل وارد شد. پس از دو ماه، مردم تهران به‌واسطۀ گرانی نان و دیگر ارزاق، دست به شورش زدند و مقر حکومتی و حتى خانۀ آصف‌الدوله را سنگ‌باران كردند. این اعتراضات مردمی با دخالت وجیه‌الله میرزا سپهسالار فروکش کرد (نظام‌السلطنه، ١‌/ ٢٧١، ٢٨٦-٢٨٧؛ سالور، ٢/ ١٤٦٦؛ نیز نک‌ : اسپرینگ‌رایس، ٤١، ٩٢-٩٥).
در آغاز حکومت آصف‌الدوله در تهران، مسئولیت نظمیه و احتسابیۀ شهر بر عهدۀ مختارالسلطنه بود. مختارالسلطنه شخصاً نرخ اجناس را تعیین، و به درخواستها و تظلمات مردم تهران رسیدگی می‌کرد. آصف‌الدوله که خواستار رسیدگی شخصی به امور نظم و امنیت شهر و تعیین نرخ ارزاق بود، در محرم ١٣١٨/ مۀ ١٩٠٠، مختارالسلطنه را وادار به استعفا کرد. پس از او، امور نظمیه و احتسابیۀ تهران و ریاست سوارۀ ژاندارم به عبدالحسین خان سالارالملک امیرتومان، پسر حسنعلی خـان امیرنظـام واگذار گشت ( ایران، ١٣١٨ ق، شم‌ ٩٧٦، ص ٤؛ افضل‌الملک، ٤٢٠).
روزنامۀ حبل ‌المتین چاپ کلکته، گزارشی دربارۀ گرانی ارزاق در تهران و اجحاف آصف‌الدوله در حکومت تهران منتشر کرده بود. گویا نسخه‌ای از آن هم، در استانبول به دست مظفرالدین شاه ــ که در راه بـازگشت بـه ایران بود ــ رسیده بود. آصف‌الدوله از ایـن گزارش بسیار آشفته گردید و ترتیبی داد که با تصویب وزرای دولت، توزیع روزنامۀ حبل ‌المتین در ایران ممنوع گردد (نک‌ : سپهر، ١/ ٥٢٨).
از جملۀ نهادهایی که زیر نظر آصف‌الدوله در تهران تأسیس شد، ادارۀ کل فلاحت ممالک محروسۀ ایران بود. آصف‌الدوله از آن جهت که وزیر خالصجات بود، وظیفۀ رسیدگی به زمینهای کشاورزی دولتی را نیز بر عهده داشت. این اداره بر آن بود که امور مربوط به کشاورزی در ایران را بهبود بخشد و مقدماتی برای آموزش کشاورزی در مدرسه‌ها تهیه کند. مدرسۀ فلاحت تهران زیر نظر وزارت خالصجات تأسیس شد و روزنامه‌ای نیز به نام فلاحت مظفری از سوی این نهاد انتشار یافت (نک‌ : فـلاحـت ... ، شم‌ ١، ص ٢، ٤-٦، نیز شم‌ ٢، ص ١٩؛ تربیت، ٨٣٥-٨٣٦؛ اطلاع، ٣). نرخ محصولات کشاورزی در تهران نیز در روزنامۀ فلاحت مظفری منتشر می‌شد (نک‌ : شم‌ ١، ص ١٤-١٥). در ١٣١٨ ق، آصـف‌الـدولـه از حکومت تهران برکنار شد و به جای او، شاهزاده عین‌الدوله حاکم تهران گشت (بامداد، ٢/ ٩٥).
آصف‌الدوله از این پس چندی حاکم کرمان بود تا اینکه در اواخر سال ١٣١٨ ق، مردم كرمان شوریدند و موجبات عزل او را از حکومت فراهم کردند (نظام‌السلطنه، ١/ ٣١٠). او در ١٣٢٢ ق/ ١٩٠٤ م دیگربار به حکومت خراسان تعیین شد. در این دوره، نارضایتی اهالی خراسان از وی باعث شد در تهران شایعه شود که آصف‌الدوله به‌سوی گنبد بارگاه امام رضا (ع) آتش گشوده است. او تا ١٣٢٥ ق/ ١٩٠٧ م بر سمتش باقی بود، تا اینکه پس از استقرار مشروطیت در ایران با اصرار وکلای مجلس شورای ملی از حکومت برکنار گشت.
نمایندگان مجلس شورای ملی، آصف‌الدوله را به بی‌کفایتی و مخالفت با مشروطه متهم کرده بودند. او متهم بود که اصرار او در دریافت مالیات باعث شده است تا شماری از خانواده‌های قوچانی به‌ناچار دختران خود را به ترکمنهای یموت بفروشند. همچنین اخباری مبنی‌بر این منتشر شد که آصف‌الدوله در خراسان مانع انتخاب وکلای مجلس است. آصف‌الدوله پس از برکناری از حکومت به تهران آمد (ناظم‌الاسلام، ٢/ ٦٤، ٦٨، ٩٢، ١٠٣)، و به خواست مجلس شورای ملی، دادگاهی برای رسیدگی به اتهامات او و سالار مفخم، حاکم قوچان تشکیل شد. این نخستین دادگاه رسمی پس از استقرار مشروطیت در ایران به شمار می‌رود. آصف‌الدوله در پایان دادرسی، محکوم به پرداخت دوهزار تومان جریمه شد (آدمیت، ٤٠٦؛ بـرای شرح محاکمات، نک‌ : حبل ‌المتین، شم‌ ٤٧- ٤٨، ٥١-٥٢، ٥٤-٥٥، ٥٨- ٥٩، ٦١). وی در دورۀ سلطنت محمدعلی شاه در کابینۀ ناصرالملک قراگوزلو به‌عنوان وزیر داخله معرفی شد (رمضان ١٣٢٥/ اکتبر ١٩٠٧)؛ این کابینه کمتر از دو ماه فعالیت داشت (دولت‌آبادی، ٢/ ١٥٢). آخرین سمت او حکومت بر شیراز در ١٣٢٦ ق است (تفرشی، ١٤٥).
آصف‌الدوله عمارت و باغی در تهران داشت. امروزه کوچۀ باغ آصف در خیابان ری، در محل باغ و عمارت آصف‌الدوله قرار دارد. آصف‌الدوله در ١٣٢٧ ق/ ١٩٠٩ م در تهران درگذشت و در گورستان چهارده‌معصوم به خاک سپرده شد (بلاغی، تاریخ ... ، «قسمت ... »، ١٨، «متمم ... »، ٣١).

مآخذ

آدمیت، فریدون، ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران، تهران، ١٣٨٧ ش؛ اسپرینگ‌رایس، س. آ.، نامه‌های خصوصی، ترجمۀ جواد شیخ‌الاسلامی، تهران، ١٣٧٥ ش؛ اطلاع، تهران، ١٣١٨ ق، شم‌ ٥٢٦؛ افضـل‌الملک، غلامحسیـن، افضـل ‌التواریـخ، به کوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، تهران، ١٣٦١ ش؛ ایران، تهران، ١٢٨٨ ق بب‌ ؛ بامداد، مهدی، شرح‌حال رجال ایران در قرن ١٢ و ١٣ و ١٤ هجری، تهران، ١٣٧١ ش؛ بلاغی، عبدالحجت، تاریخ تهران، «قسمت جنوبی و مضافات»، تهران، ١٣٥٠ ش؛ همو، همان، «متمم تاریخ قسمت شرقی تهران و مضافات»؛ تربیت، تهـران، ١٣١٨ ق، س ٤، شم‌ ٢٠٨‌؛ تفرشی حسینی، احمـد، روزنامۀ اخبار مشروطیت، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٥١ ش؛ چکیده و متن کامل سالنامه‌های ایران (١٢٩٠-١٣١٢ ق)، به کوشش فرید قـاسمی، تهـران، ١٣٨٩ ش؛ حبـل ‌المتین، تهـران، ١٣٢٥ ق؛ دولت‌آبادی، یحیى، حیات یحیى، تهران، ١٣٦٢ ش؛ سالور، قهرمان میرزا (عین‌السلطنه)، روزنامۀ خاطرات، به کوشش مسعود سالور و ایرج افشار، تهران، ١٣٧٤- ١٣٧٨ ش؛ سپهر، عبدالحسین، مرآت ‌الوقایع مظفری، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٨٦ ش؛ سعادت‌نوری، حسین، «آصف‌الدوله‌ها: حاج غلامرضا خان آصف‌الدوله شـاهسون»، يغما، تهران، ١٣٤٢ ش، شم‌ ١٧٨؛ فلاحت مظفری، تهران، ١٣١٨ ق؛ ناظم‌الاسلام کرمانی، محمد، تاریخ بیداری ایرانیان، به کوشش علی‌اکبر سعیدی سیرجانی، تهران، ١٣٥٧ ش؛ نظام‌السلطنه مافی، حسینقلی، خاطرات و اسناد، به کوشش معصومه نظام‌مافی و دیگران، تهران، ١٣٦١ ش.

مسعود تاره