آجودانیه \ ājūdāniy(yy)e\ ، یا چاله باغ، محله‌ای در منطقۀ ١ تهران، واقع در بخش خاوری نیاوران و صاحبقرانیه و جنوب خاوری کاشانک.
محلۀ آجودانیه منسوب به آقـارضاخان عکاس‌باشی، ملقب به اقبال‌السلطنه (١٢٥٩-١٣٠٧ ق/ ١٨٤٣-١٨٩٠ م) است (اعتمادالسلطنه، المآثر... ، ١/ ١٢١؛ بلاغی، ٨١). آقارضاخان در آغاز از پیشخدمتان ناصرالدین شاه بود و در سفرهای اول و دوم شاه (١٢٩٠ و ١٢٩٥ ق) به اروپا او را همراهی کرد. بعدها آقارضاخان به سِمَت آجودانی مخصوص ناصرالدین‌شاه برگزیده شد؛ از همین روی به آجودان‌باشی شهرت یافت (بامداد، ١/ ٥١٣؛ معتمدی، ٣٤١). پس از آن آجودان‌باشی به خرید اراضی‌ای اقدام کرد که صاحب اصلی آنها، حاج حیدرعلی نیاورانی بود. بعدها این اراضی به سبب سِمَت آقارضاخان آجودان‌باشی به آجودانیه شهرت یافت (طباطبایی، ٤).
آقارضاخان در ١٣٠١ ق به عنوان رئیس و وزیر قورخانه منصوب و در ١٣٠٢ ق ملقب به اقبال‌السلطنه گردید. او سرانجام در ١٣٠٧ ق در باغ شخصی خود در آجودانیه وفات یافت (اعتمادالسلطنه، روزنامه ... ، ٣٤٤، ٧٧٩-٧٨٠). اراضی آجودانیه پس از مرگ وی به ترتیب در تملک میرآخور، پسر عضدالملک، سپس ارباب جمشید، از تجار زردشتی و خوشنام تهران، سرلشکر فیروز، و به گفتۀ اهالی در ١٣٢٥ ش در تملک شخصی به نام چیت‌ساز بوده است (ستوده، ١/ ٢-٣).
امروزه این محله به منطقه‌ای مسکونی بدل شده است که از شمال خاوری به دارآباد، از شمال باختری به رحمان‌آباد، از باختر به محله‌های کاشانک و صاحبقرانیه، از خاور به محلۀ اقدسیه، و از جنوب به خیابان اقدسیه محدود است. خیابان شهید مهدی سباری در جهت شمال به جنوب، خیابان اصلی این محله است که محدودۀ آن از موزۀ حیات‌وحش دارآباد در ضلع شمال غربی و مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی در ضلع شمال شرقی، خیابان پورابتهاج در شمال و شهید برادران موحد دانش (خیابان اقدسیه) در جنوب امتداد دارد. مجتمع ورزشی و رفاهی قدس، بوستان شطرنج و گورستان قدیمی کاشانک با وسعت ٠٠٠‘١ مـ٢ در این محلـه واقع‌انـد (طباطبایی، همانجا).

مآخذ

اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامۀ خاطرات، تهران، ١٣٤٥ش؛ همو، المآثر و الآثار، به‌کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٦٣ش؛ بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران، تهران، ١٣٤٧ ش؛ بلاغی، عبدالحجت، تاریخ تهران، قسمت شمالی و مضافات، شمران قدیم، قم، ١٣٥٠ ش؛ ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، ١٣٧١ ش؛ طباطبایی، محمدهـادی و دیگران، تهران ١٠٠، ویـژه‌نامۀ صدسالگی شهرداری تهران، تهران، ١٣٨٧ ش؛ معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی تهران، تهران، ١٣٨١ ش.

حسن موسوی‌زاده