رضوانیه، باغ \ bāq-e rezvāniy(yy)e\ ، از باغهای معروف تجریش، واقع در ضلع غربی جادۀ قدیم شمیران، منطقۀ ١ شهرداری تهران، و متعلق به شاهزاده عبدالحسین میرزا فرمانفرما که آن را در اواخر عمر خود میان برخی از همسران و فرزندانش تقسیم کرد.
باغ رضوانیه که در ابتدا به باغ معتمدالدوله شهرت داشت، توسط فرهادمیرزا معتمدالدوله پسر پانزدهم عباس‌میرزا نایب‌السلطنه به‌شیوۀ باغهای اروپایی، با استخرها و فواره‌های زیاد ساخته شد (بنجامین، ٨٨؛ بامداد، ٣/ ٨٦ -٩٢).
معتمدالدوله که برادر محمد شاه و عموی ناصرالدین شاه قاجار بود، این باغ را در ضلع شرقی روستای تجریش و در نزدیکی بقعۀ امامزاده صالح برای اقامت تابستانی خود احداث کرد. از اوضاع کلی باغ معتمدالدوله اطلاع چندانی در دست نیست؛ به‌جز آنکه در ١٠ شوال ١٣٠١ همسر معتمدالدوله، یعنی حاجیه جهان‌آرا خانم، دختر شاهزاده محمدعلی میرزا دولتشاه در ایـن باغ درگذشت (نک‌ : اعتمادالسلطنه، ٣٤٩). همچنین از زمان دقیق انتقال مالکیت باغ به عبدالحسین میرزا فرمانفرما، اطلاعی موجود نیست. از نوشتۀ اعتمادالسلطنه که درگذشت فرهاد میرزا معتمدالدوله را ١٣٠٦ ق ذکر می‌کند، می‌توان دریافت که انتقال مالکیت باغ پیش از این تاریخ بوده است (ص ٦٦٧).
باغ معتمدالدوله در زمان تملک فرمانفرما، به باغ رضوانیه شهرت یافت. این باغ از شمال به کوچۀ زغالیها و ضلع جنوبیِ تکیۀ کوچک تجریش؛ از غرب به اراضی میرزا حسن خان مستوفی‌الممالک و باغ میرزا ابوالحسن‌خان ثقة‌الدوله دیبا؛ از جنوب به کوچۀ کاشف یا کوچۀ کمیسری؛ و از شرق به جادۀ قدیم شمیران (خیابان شریعتی امروزی) محدود می‌شد (فرمانفرماییان، علینقی).
رضوانیه، باغی سرسبز با عمارتی بزرگ و چند ساختمان کوچک‌تر تابستانی بود. در این باغ، همچون باغ اطلس که محل سکونت دائمی عبدالحسین میرزا فرمانفرما و خانواده‌اش در تهران بود، هر کدام از همسران او، خانه و بخش ویژۀ خود را داشتند (فرمانفرمـاییان، ستاره، ٨٦؛ فرمانفرماییان، منوچهر، ٩٠؛ فرمانفرماییان، علینقی). درختان و استخر بزرگ رضوانیه توسط آب قنات امامزاده صالح و قنات موسى‌خانی یا پاپاریان سیراب می‌شدند. آب قنات موسى‌خانی به مدت ٤٨ ساعت در گردش ٧، به فرمانفرما تعلق داشت. آب این دو قنات (قناتهای امامزاده صالح و موسى‌خانی) افزون بر سیراب کردن درختان داخل باغ و زمینهای کشاورزی اطراف آن، در داخل باغ رضوانیه به یکدیگر ملحق می‌شدند و یک جوی آب دائمی تشکیل می‌دادند که از ویژگیهای این باغ به شمار می‌آمد (ستوده، ١/ ٢١٣؛ فرمانفرماییان، علینقی).
فرمانفرما هر ساله، با شروع فصل گرما همۀ خانوادۀ خود شامل همسران، فرزندان، دایه‌ها، خدمت‌کاران و خانواده‌های ایشان و همچنین چند آموزگار خانوادگی را به رضوانیه کوچ می‌داد (فرمانفرماییان، ستاره، همانجا). او خود اصرار داشت که در چادر زندگی کند و همچون چادرنشینان، مایل بود هر چند روز یک‌بار به محل تازه‌ای در باغ منتقل شود. این امر موجب بی‌نظمی و اغتشاش در باغ می‌شد. فرمانفرما به ندرت شبها در رضوانیه می‌ماند. او پس از صرف شام به تهران باز می‌گشت تا روزها در جلسات دولتی و خصوصی شرکت کند (فرمانفرماییان، منوچهر، ٧٢، ٩٠).
با انقراض قاجاریه در ١٣٠٤ ش و خانه‌نشینی فرمانفرما، او در ١٣٠٨ ش تصمیم گرفت تا داراییهای خود را میان همسران و فرزندانش تقسیم کند. بر این اساس، باغ رضوانیه به ‌نسبتهای مختلف میان برخی از همسران و فرزندان وی تقسیم شد.
آخرین باری که خانوادۀ فرمانفرما به صورت جمعی در رضوانیه حضور یافتند، در ١٣١٧ ش بود. در آن سال بخش بزرگی از مجموعۀ باغ اطلس به منظور احداث خیابان سپه خراب شد و فرمانفرما دستور داد که همۀ اعضای خانواده به باغ رضوانیه منتقل شوند (فرمانفرماییان، ستاره، ١٣٤- ١٣٥، ١٣٧). پس از مرگ فرمانفرما در ١٣١٨ ش، هر یک از همسران و فرزندان وی که در ملک رضوانیه سهمی داشتند، به مرور شروع به ساخت خانه‌هایی برای خود کردند. این خانه‌ها از داخل حیاط توسط درهایی به یکدیگر راه داشتند. خانه‌های فرزندان فرمانفرماییان و یکی از همسران او بدین ترتیب قرار گرفته بود: خانۀ صبار، در جبهۀ غربی جادۀ قدیم شمیران؛ خانه‌های علینقی، کاوه و مریم در ضلع شمالی خیابان کاشف؛ و خانه‌های بهمن، ستاره و فاطمه خانم شیرازی (همسر او) در ضلع شمالی باغ.
با پیروزی انقلاب اسلامی در ١٣٥٧ ش، بخش عمده‌ای از این خانه‌ها توسط دولت جدید مصادره شد. در حال حاضر (١٣٩٠ ش)، تنها علینقی فرمانفرماییان در خانۀ موروثی خود سکونت دارد، اما چون ملک او نیز مصادره شده، چندین بار حکم تخلیه دریافت کرده است.
آنچه امروزه از باغ تاریخی رضوانیه باقی مانده، سردر آجری آن است که در نبش کوچۀ کاشف قرار دارد. این سردر تاریخی توسط سازمان میراث فرهنگی و گردشگری واجد ارزش تاریخی شناخته شده، اما تاکنون (١٣٩٠ ش) به ثبت نرسیده است (نک‌ : ه‌ د، صبار فرمانفرماییان، خانه).

مآخذ

اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامۀ خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٤٥ ش؛ بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران، تهران، ١٣٥٧ ش؛ بنجامین، س. گ. و.، ایران و ایرانیان، ترجمۀ محمدحسین کردبچه، تهران، ١٣٦٣ ش؛ ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، ١٣٧١ ش؛ فرمانفرماییان، ستاره، دختری از ایران، ترجمۀ ابوالفضل طباطبایی، تهران، ١٣٧٧ ش؛ فرمانفرماییان، علینقی (فرزند عبدالحسین میرزا فرمانفرماییان)، مصاحبه با مؤلف؛ فرمانفرماییان، منوچهر و رخسان فرمانفرماییان، خون، نفت، خاطرات یک شاهزادۀ ایرانی، تهران، ١٣٧٧ ش.

علی‌محمد مرادیان منفرد