کاخ جوانان \ kāx-e javānān \ ، از نخستین کانونهای فرهنگی و ورزشی جوانان در شمیران.
در سالهای پایانی دهۀ ١٣٣٠ ش، ساخت مرکزی برای پرورش جوانان در زمینه‌های فرهنگی در دستور کار مسئولان فرهنگی کشور قرار گرفت. بدین‌منظور، طرحی به نام کاخ جوانان توسط دایرۀ فرهنگ شورای عالی فرهنگ ارائه شد که مورد حمایت فرح دیبا نیز قرار گرفت.
پیشرفت کار تا ١٣٤٤ ش رضایت‌بخش نبود تا اینکه در اواخر دی‌ماه همین سال، طرح تکمیل نخستین ساختمان کاخ جوانان به شرکت ساختمانی شهکاران سپرده شد و این مرکز در چهارم آبان‌ماه ١٣٤٥ توسط محمدرضا پهلوی گشایش یافت. این مرکز در جادۀ قدیم شمیران، بالاتر از سه‌راه ضراب‌خانه واقع شده بود. (ده‌پهلوانی، بش‌ ‌). اساسنامۀ کاخ جوانان در ٢٦ ماده و ١٤ تبصره در نخستین جلسۀ مجمع عمومی این نهاد در ١٥ مهرماه ١٣٤٦ به تصویب رسید (کامور‌، بش‌ ). هیئت مدیرۀ کاخ جوانان دارای ١١ عضو بود که ٦ عضو آن توسط نخست‌وزیر، و ٥ عضو دیگر از سوی مجمع عمومی انتخاب می‌شدند و مسئولیت تصویب برنامه‌ها و بودجه را برعهده داشتند.
کاخ جوانان در تهران و شمیران دارای ٣ شعبه بود که شعبۀ اصلی آن در جادۀ قدیم شمیران، نزدیکی حسینیۀ ارشاد قرار داشت. این شعبه دارای یک تالار نمایش با گنجایش بیش از ٢٥٠ نفر، کتابخانه، سینما، کافه‌تریا، و اتاقهای شطرنج، موسیقی، تئاتر و بیلیارد بود. همچنین یک زمین فوتبال در پشت ساختمانهای اصلی آن ساخته شده بود. هر روز در شعبۀ مرکزی کاخ جوانان، برنامه‌های متنوعی از قبیل نمایش فیلم و کنسرت و سخنرانی به اجرا درمی‌آمد.
در کاخ جوانان فعالیتهای بسیاری در زمینۀ موسیقی و تئاتر و بازیگری صورت می‌گرفت و بازیگران و هنرمندان نامدار آن زمان برای آموزش جوانان یا اجرای برنامه‌های هنری به آنجا رفت‌وآمد داشتند. در کاخ جوانان فرهنگ غربی که توسط دانشجویان تحصیل‌کرده در خارج از ایران به کشور آورده شده بود، بیش از پیش مورد توجه قرار می‌گرفت، کاخ جوانان در آن زمان به‌عنوان کانون مرکزی کاخ جوانان در سطح استان و حتى در سرتاسر کشور به حساب می‌آمد و تمامی کاخهای جوانان کشور در برنامه‌های خود از آن الگو می‌گرفتند.
در حدود سالهای ١٣٤٧ ش به‌ بعد دو شعبه از کاخ جوانان در تهران دایر شد:
یکی در خیابان شوش در جنوب تهران، و دیگری در غرب تهران در خیابان سلسبیل (رودکی کنونی). در شهرستانهای ری، تبریز، اصفهان، ساری، کرمان، سنندج، اورمیه، رشت، و چند شهر دیگر شعبه‌های دیگری از کاخ جوانان ساخته شد. نحوۀ ادارۀ این کاخها در شهرستانها به روال کاخهای جوانان در تهران بود، اما ریاست هیئت مدیرۀ آن شعبه برعهدۀ استاندار مربوط بوده است.
یکی از عمده‌کارهایی که در آن زمان صورت گرفت، انتشار هفته‌نامۀ کاخ جوانان بود که از ١٣٤٧ ش هر دو هفته یک‌بار به صورت منظم منتشر می‌شد و در آن فعالیتهای صورت‌گرفته و در حال اجرا به چاپ می‌رسید. با زمزمه‌های انقلاب اسلامی و با گذشت زمان، بسیاری از کسانی که عضو کاخ جوانان بودند، به جریان مخالف رژیم پیوستند و کاخ را پوششی برای فعالیتهای سیاسی خود قرار دادند. کاخهای جوانان با اوج‌گیری انقلاب در سال ٥٧ تعطیل، و پس از پیروزی انقلاب در شکل جدید به مراکز فرهنگی و ورزشی تبدیل شدند.

مآخذ

ده‌پهلوانی، طلعت، «مراکز فساد در عصر پهلوی»، پژوهشکدۀ باقرالعلوم (ع) (مل‌ )؛ کاموربخشایش، جواد، «کاخ جوانان، از تأسیس تا انحلال»، فصلنامۀ مطالعات تاریخی (مل‌ )؛ نیز:

Ensani, www. ensani. ir / storage / files / ٢٠١٠١١١٠١٤٩٣٩ = ١٧٤.pdf(acc.Jul.٦,٢٠١٣);Pajoohe,www.pajoohe.com / fa / index.php?Page=definition&UID=٣٩٤٢٤ (acc.Jul.٦, ٢٠١٣).
میلاد شعبانی