آزمایش بانوان، انجمن \anjoman-e āzmāyeš-e bānovān\، انجمنـی اجتمـاعی ـ سیـاسی و تـربیتی بـه مدیریت صدیقه دولت‌آبادی در تهران (١٣٠٠ تا ١٣٠٣ ش).
صدیقه دولت‌آبادی، از پیش‌گامان جنبشهای اجتماعی زنان ایران، فرزند خاتمه‌بیگم و حاج میرزا هادی دولت‌آبادی و نوادۀ آخوند ملا علی مجتهد حکیم نوری بود (دژم، ١٥٨- ١٥٩). وی به سال ١٢٩٩ ق/ ١٨٨٢ م، در اصفهان در خانواده‌ای اهل علم زاده شد. تحصیلات مقدماتی خود را نزد شیخ محمد رفیع عطاری در تهران آغاز کرد و سپس نزد معلمان دارالفنون به تکمیل تحصیلات خود پرداخت. او در ١٥سالگی با پزشک خانوادگی خود، اعتضادالحکما ازدواج کرد، اما یک سال بعد طلاق گرفت (همو، ١٥٩؛ پیرنیا، ٦٨؛ بامداد، ٥٠-٥١).
صدیقه دولت‌آبادی که از فعالان نهضت مشروطه و جنبش زنان بود، در ١٣٢٨ ق/ ١٩١٠ م در کنار آغابیگم، دختر شیخ ‌هـادی نجم‌آبـادی (نک‌ : ه‌ د، آقـا شیـخ هـادی نجم‌آبـادی)، «انجمن مخدرات وطن» (ه‌ م) را در تهـران بنیـاد نهاد (فتحی، ٧١؛ آفاری، ٢٤٥). صدیقه دولت‌آبادی در ١٣٣٥ ق/ ١٩١٧ م، به اصفهان بازگشت و نخستین دبستان دخترانۀ این شهر با نام مکتب‌خانۀ شرعیات را گشود (ناهید، ١١١؛ رنجبر، ٥٩-٦٠) و در ١٣٣٦ ق انجمنی را با نام «شرکت خواتین اصفهان» تأسیس کرد (وطن‌دوست، ١٧- ١٨؛ ناهید، همانجا؛ رنجبر، ٦٠). او هم‌زمان با این فعالیتها، دبستانی به نام «ام‌المدارس» برای دختران بی‌بضاعت بر پا ساخت (دولت‌آبادی، ٦). همچنین نخستین نشریۀ بانوان به نام زبان زنان را در ١٣٣٧ ق/ ١٩١٩ م در اصفهان منتشر کرد (خسروپناه، ٢٣٦). اما این نشریه به‌سبب درج مقاله‌ای با عنوان «مجلس عالی بادگیر» که در آن به انتقاد از سیاستهای دولت پرداخته بود، به دستور مستقیم سپهسالار تنکابنی، نخست‌وزیر وقت، توقیف گردید (دایرةالمعارف ... ، ٢/ ٤٩٦).
دولت‌آبادی در ١٣٠٠ ش/ ١٩٢١ م، به تهران آمد (پیرنیا، همانجا) و چون فضای سیاسی را مناسب دید، بار دیگر نشریۀ زبان زنان را منتشر کرد. وی در همان سال، انجمنی با نام «انجمن آزمایش بانوان» در تهران پایه‌گذاری، و فعالانه در جنبشی برضد استفاده از کالاهای خارجی شرکت کرد (دولت‌آبادی، همانجا؛ ناهید، ١١٢؛ پیرنیا، همانجا). مرام‌نامۀ این انجمن، بیشتر بر نداشتن وابستگی به بیگانگان و آشناساختن زنان با حقوق اجتماعی‌شان از راه سوادآموزی تأکید داشت (رنجبر، همانجا).
اعضای اولیۀ انجمن عبارت بودند از: صدیقه دولت‌آبادی، درةالمعالی، افسر‌الملوک آریانی، بانو صبا (همسر مدیر روزنامۀ ستاره)، زهرا اسکندری بیات، بانو درخشنده و بانو عزیزی (فتحی، ٨١)؛ در پی تأسیس این انجمن، زنـانی که در نهضت مشروطه فعـال بودند (نک‌ : ملک‌زاده، ٢/ ٦١-٦٣)، در جنبش تحریم منسوجات وارداتی اروپایی شرکت کردند. اعضای این انجمن اعتقاد داشتند استفـاده از منسوجات داخلی، ایران را از وابستگی‌اش به تاجران و تولیدکنندگان اروپایی آزاد می‌سازد. فعالیت انجمن با سفر صدیقه دولت‌آبادی به اروپا در ١٣٠٢ ش کم‌رنگ شد و اهداف این انجمن در انجمنهای دیگر اشاعه یافت؛ به گونه‌ای که یکی از خواسته‌های اصلی «جمعیت نسوان وطن‌خواه» به مدیریت محترم اسکندری، ترویج پارچه‌های وطنی بود.

مآخذ

آفاری، ژانت، انقلاب مشروطۀ ایران، ترجمۀ رضا رضایی، تهران، ١٣٧٩ ش؛ بامداد، بدرالملوک، زن ایرانی، از انقلاب مشـروطه تـا انقلاب سفیـد، تهران، ١٣٤٧ ش؛ پیرنیـا، منصـوره، سالارزنان ایران، مریلند، ١٣٧٤ ش؛ خسروپناه، محمدحسین، هدفها و مبارزۀ زن ایرانی، از انقلاب مشروطه تا سلطنت پهلوی، تهران، ١٣٨١ ش؛ دایرةالمعارف زن ایرانی، تهران، ١٣٨٢ ش؛ دژم، عذرا، اولین زنان، تهران، ١٣٨٤ ش؛ دولت‌آبادی، صدیقه، نامه‌ها، نوشته‌ها و یادها، نیویورک، ١٣٧٧ ش؛ رنجبر عمرانی، حمیرا، سازمان زنان ایران، تهران، ١٣٨٥ ش؛ فتحی، مریم، کانون بانوان با رویکردی به ریشه‌های تاریخی حرکتهای زنـان در ایران، تهران، ١٣٨٣ ش؛ ملک‌زاده، مهدی، تاریخ انقلاب مشروطۀ ایران، تهران، ١٣٧١ ش؛ ناهید، عبدالحسین، زنان ایران در جنبش مشروطه، تبریز، ١٣٦٠ ش؛ وطن‌دوست، غلامرضا، زن ایرانی در نشریات مشروطه، تهران، ١٣٨٥ ش.

شقایق فتحعلی‌زاده